«Μέτρον Άριστον» – το νόημα του δίλεξου γνωμικού του Κλεόβουλου

Αυτό το δίλεξο γνωμικό του Κλεόβουλου μάς είχε απασχολήσει σε προηγούμενη ανάρτησή μας στο ιστολόγιο. Φυσικά, δεν αμφιβάλλω ότι μία σύγχρονη λογική μπορεί να το παρερμηνεύσει το γνωμικό του Κλεόβουλου. Να του δώσει δηλαδή άλλες νοηματικές προεκτάσεις και διαφορετικές από εκείνες που θα είχε στη σκέψη του ο αρχαίος στοχαστής.

Μία ενδεχόμενη παρερμηνεία δεν θα οφείλεται ασφαλώς σε παρανόηση. Περισσότερο θα έχει την αφετηρία της στη φθορά και στη νοηματική μετάλλαξη των λέξεων. Θα μπορούσε, λ.χ., μια σύγχρονη στοχαζόμενη και στοχαστική ανάγνωση να κάνει τις ακόλουθες σκέψεις:

Αν μείνουμε όλοι στο «μέτρο», δηλαδή σε μια μέση κατάσταση και σε ένα είδος μέσου όρου, τότε πως θα αναδειχθούν οι άριστοι και οι κορυφαίοι; Πώς θα προαχθεί ο πολιτισμός και η πολλαπλή εξέλιξη του ανθρώπου, όταν όλοι καθηλωθούμε στο επίπεδο του μέτρου, του μέσου όρου δηλαδή;

Μία τέτοια ενδεχόμενη παρερμηνεία των λόγων του Κλεόβουλου ασφαλώς και θα οφείλεται σε ένα είδος νοηματικής σύγχυσης, που την προκαλούν οι σημασιολογικές διαφοροποιήσεις των λέξεων. Συγκεκριμένα, μία σύγχρονη στοχαζόμενη λογική ενδέχεται να ξεκινάει ως σκέψη από λανθασμένη αφετηρία. Να συγχέει δηλαδή την έννοια του «μέτρου» ή και να την ταυτίζει σημασιολογικά με τις τρέχουσες σημερινές έννοιες:

μέτριος, μετριότητα, μέσος άνθρωπος, μέση κατάσταση, μέσος όρος κλπ.

Αν, όμως, σκεφτούμε με μια τέτοια λογική, στηριζόμενοι αποκλειστικά στις προαναφερόμενες έννοιες, θα έχουμε αλλοιώσει το λόγο του Κλεόβουλου και θα του έχουμε προσδώσει άλλο νόημα. Συγκεκριμένα, ο Κλεόβουλος μ’ αυτή τη δίλεξη ρήση δεν ήθελε να παρακινήσει κανέναν να καθηλωθεί σε κατάσταση μετριότητας!

Προσωπικά, θέλω να πιστεύω ότι ο δίλεξος λόγος του Κλεόβουλου έχει μια έντονη ηθική χροιά. Συμβούλευε δηλαδή, έμμεσα και πλάγια, τους ανθρώπους να αποφεύγουν, σε ηθικό κυρίως επίπεδο αλλά και πρακτικό, τις ακρότητες, τις υπερβολές, τις ακραίες συμπεριφορές, αυτές δηλαδή που βρίσκονται έξω από το μέτρο – το λογικό, το παραδεκτό, το σωστό και το λελογισμένο. Η λογική, επομένως, του Κλεόβουλου ταυτίζεται με την έννοια της κανονικότητας: είναι σαν να μας λέγει: μην κάνεις το ακραίο, το υπερβολικό, αυτό που είναι έξω από την καθιερωμένη κανονικότητα και τη λεγόμενη κατεστημένη ηθική.

Εξάλλου, στην εποχή του Κλεόβουλου η έννοια του μέτρου δε σχετιζόταν με τη μετριότητα, τη μέση κατάσταση και το μέσο όρο. Το μέτρο για την εποχή του Κλεόβουλου σήμαινε την αυτοσυγκράτηση του ανθρώπου, στοιχείο που τον κρατούσε μακριά από τα άκρα των υπερβολών.

Καταληκτικό συμπέρασμα

Επομένως, τα λόγια του Κλεόβουλου και ειδικά η έννοια του μέτρου, δε θα πρέπει να συσχετιστούν με τις σημερινές έννοιες μέτριος, μετριότητα, μέσος όρος, μέση κατάσταση, μη άριστος κλπ. Αντίθετα, η έννοια του μέτρου, σε μια προεκτεινόμενη ανάλυση και ερμηνεία, θα σημαίνει: Μην πας στα άκρα, συγκρατήσου στην κανονικότητα, μείνε σ’ αυτό που είναι το σωστό και το λογικό.

Metron

Για να φανούν καλύτερα τα όσα υποστηρίζουμε, θα αναφερθούμε στην τέχνη της αρχιτεκτονικής. Ο Παρθενώνας, λ.χ., που είναι ένα έργο θαυμαστής και αξεπέραστης αρχιτεκτονικής, εκφράζει έμπρακτα την έννοια του ελληνικού μέτρου: δεν είναι υπερβολικά ογκηρό και άκομψα ογκώδες ούτε υπέρμετρα μικροδιάστατο και ασήμαντο. Κρατήθηκε στο μέτρο, δηλαδή σε μια ιδανική ισορροπία που απέφυγε τις υπερβολές των δύο άκρων: του υπερβολικού όγκου και της υπερβολικής μικρότητας.

Αντίθετα, η Πυραμίδα του Χέοπος, έργο με υπερβολικό και άκομψο όγκο, δεν εκφράζει την έννοια του ελληνικού μέτρου, αφού ο τεχνίτης – κατασκευαστής θέλησε το έργο του να επιβάλλεται με την ακραία υπερβολή του όγκου του.

Σημείωση

Η θετική πρόκληση να γραφούν όλα τα παραπάνω δόθηκε από μια σειρά ωραίων ερωτημάτων που διατύπωσε ο φίλος Γιάννης Κωτσάνης. Γι’ αυτό και πρέπει να θυμίσουμε το αξίωμα ότι η ερώτηση έχει πάντα μεγαλύτερη αξία από την απάντηση. Η συγγραφική δικαιοσύνη επιβάλλει να δημοσιευτούν αυτούσιες και οι ερωτήσεις τις οποίες και παραθέτουμε…

ΝΠ, 17/11/2013

  • Όπως γράψατε σε προηγούμενο άρθρο ([παν] μέτρον άριστον), το «μέτρον είναι μια μεσότητα, ένα κέντρο, ανάμεσα σε δύο άκρα, το ένα είναι η έλλειψη και το άλλο η υπερβολή». Έχουμε, λοιπόν, δύο λέξεις που από μία άλλη οπτική μπορούν να συνθέσουν, μαζί με τα παράγωγά τους, παράξενα (αντι)διαμετρικά δίπολα: «μέτρον», μέτριος, μετριότητα, μετρημένος… και «άριστον», άριστος, αριστεία, αριστείο… Τι σχέση λοιπόν έχει το μέτρο με το μέτριο και τη μετριότητα, μήπως το μέτρο δεν «αντιτίθεται» στη μετριότητα, αλλά πηγάζει από αυτήν;
  • Το μέτρο είναι άριστο, το άριστο υποδηλώνει την αριστεία, που «αντιτίθεται» στη μετριότητα και τους μέτριους… Η αριστεία αναφέρεται σε όσους αριστεύουν, δηλαδή στους πρώτους, επομένως στα άκρα της κλίμακας; Με το μέτρο μπορώ να φτάσω στην αριστεία, δηλαδή στα άκρα;
  • Σε κάποιες περιπτώσεις «πρέπει» οπωσδήποτε να ακολουθούμε το μέτρο, π.χ. για την υγιεινή διατροφή, ή τη μη βία… Όμως, μήπως τελικά αν όλοι ακολουθούσαμε το μέτρο, να μην φτάναμε στα διάφορα απίστευτα ανθρώπινα επιτεύγματα; Τελικά όλα αυτά τα επιτεύγματα δεν έρχονται σε αντίθεση με την έννοια του μέτρου; Είναι γνωστό το παράδειγμα της Κιουρί (μάλλον δεν είχε φρόνηση), που θυσίασε τη ζωή της για τη μελέτη της ραδιενέργειας…

ΓΚ, 15/11/2013

ΥΓ:

Συνεχίζοντας όμως τον διάλογο αυτό, και διατρέχοντας όλη την ανθρώπινη πορεία, διαχρονικά και συγχρονικά, εγείρονται  και νέα πιο δύσκολα, πιο «πολιτικά» ερωτήματα για το ρόλο του «μέτρου» στη ζωή μας, που θα μπορούσαν να είναι και αντικείμενο ερευνητικής εργασίας…

  • Μήπως τελικά το «μέτρο» δεν είναι παρά ένα άλλοθι «χειραγώγησης», μία «συντήρηση»; Μήπως χρησιμοποιείται, ως μηχανισμός από την κάθε είδους εξουσία, για διάφορους λόγους επιβολής ή καταστολής; Τα παρακάτω δύο, δεν είναι «ακραία» (!) παραδείγματα, χωρίς δηλαδή μέτρο;

- για τον εισαγγελέα που διατάσσει την εκκένωση του δημόσιου κτιρίου της τηλεόρασης…
- για τον πρωθυπουργό που παίρνει οριζόντια οικονομικά «μέτρα» (οδηγώντας, έστω και για κάποιο χρονικό διάστημα, αποδεδειγμένα πολύ μεγάλο ποσοστό Ελλήνων στη φτώχεια και την ανεργία)…

  • Μπορεί, δηλαδή, κάποιος να παίρνει για άλλους «μέτρα» «με μέτρο» ή «χωρίς μέτρο»; Κατά τους μισούς, κάτι θεωρείται ως «μέτρο» (δηλαδή μη-ακραίο) και επομένως «άριστο», ενώ κατά τους άλλους μισούς, το ίδιο ακριβώς, θεωρείται ως «μη-μέτρο» (δηλαδή ακραίο) και επομένως «μη-άριστο»; Το ίδιο μπορεί να θεωρηθεί και «άριστο» και «μη-άριστο». Προσδιορίζονται με κάποιο τρόπο αυτά;
  • Το μέτρο είναι μια «μεσότητα» ανάμεσα σε δύο άκρα. Όμως και το κάθε άκρο έχει μια νέα «μεσότητα» με δύο άκρα, και τα άλλα δύο άκρα… κ.ο.κ. Ποιος όμως ορίζει αυτή τη μεσότητα, ποια μεσότητα δεν είναι άκρο, και ποια από όλες αυτές τις… μεσότητες είναι η άριστη;
  • Το «μέτρο ορίζεται από όσους έχουν φρόνηση» σύμφωνα με τον Αριστοτέλη. Ναι, αλλά ποιοι είναι οι άνθρωποι που έχουν φρόνηση, ποιος τους ορίζει, πώς ορίζονται; Είναι ο πρωθυπουργός μιας χώρας η έκφραση της φρόνησης, της «μεσότητας»; (γνωρίζω  πολύ καλά, ότι οι περισσότεροι θα μειδιάσουν)…
  • Μήπως, τελικά, το «μέτρο» είναι καθαρά υποκειμενικό (ενδεχομένως υπόκειται στο πολιτισμικό υπόβαθρο κάθε κοινωνίας), όλα τα προηγούμενα είναι υποκειμενικά και σχετίζονται καθαρά με τη δική μας «οπτική» γωνία της κάθε μεσότητας και των διαφόρων άκρων;

Αξίζει εδώ να πούμε μια σύντομη ιστορία… Σε μια συζήτηση με τον 8χρονο Κωνσταντίνο, ο γονιός του προσπαθεί  να τον πείσει για την αναγκαιότητα κάποιων σχολικών διαδικασιών, τις οποίες δεν μπορούμε να αλλάξουμε! Το έσχατο επιχείρημα του γονιού είναι ότι ορίζονται από τον Υπουργό Παιδείας και οφείλουμε να τις  ακολουθήσουμε… Και η απάντηση του 8χρονου: «Και ο Τσοχατζόπουλος υπουργός δεν ήταν και είναι στη φυλακή;»…

About these ads
Γράψτε ένα σχόλιο

Υποβολή απάντησης

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

WordPress.com Logo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Log Out / Αλλαγή )

Twitter picture

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Log Out / Αλλαγή )

Facebook photo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Log Out / Αλλαγή )

Google+ photo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Log Out / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 245 other followers