Τα γραμμικά και πολυτροπικά κείμενα… (ΙΙ)

Ένα γραπτό κείμενο έχει πάντα μία εγγενή αδυναμία. Το εγγενής σημαίνει ότι αυτή η αδυναμία βρίσκεται μέσα στη φύση του ίδιου του κειμένου. Δεν μπορεί δηλαδή να την αποβάλει και να απαλλαγεί απ’ αυτή.

Την εγγενή αδυναμία των γραπτών κειμένων την ονομάζουμε γραμμικότητα. Πράγματι, ένα έντυπο κείμενο, ως εικόνα γραπτού λόγου, ξετυλίγεται λίγο λίγο, καθώς η όρασή μας παρακολουθεί, γραμμή γραμμή, τη ροή των λέξεων και των γραμμάτων. Μπορούμε πολύ εύκολα, πάνω σε μία έντυπη σελίδα, να μετρήσουμε το σύνολο των γραμμών, το άθροισμα των λέξεων, ακόμη και των γραμμάτων. Σήμερα, αυτές τις πολλαπλές αθροίσεις τις κάνει αυτόματα ο υπολογιστής. Αυτό, ακριβώς, το άθροισμα των γραμμών και η συνολική αλυσίδα των λέξεων, που δημιουργεί την κάθε γραμμή, συνιστούν την έννοια της γραμμικότητας ενός κειμένου.

Ερώτημα εύλογο: γιατί η γραμμικότητα συνιστά αδυναμία για ένα κείμενο;

Για να κατανοήσουμε τη γραμμικότητα ως αδυναμία, μπορούμε να πάρουμε ως παράδειγμα ένα αφηγηματικό κείμενο. Καθώς ένα τέτοιο κείμενο ξετυλίγει, λίγο λίγο, την αφήγηση κάποιων περιστατικών, έχει μόνο τρεις δυνατότητες: να καθηλωθεί στο παρόν της αφήγησης, να ανατρέξει στο παρελθόν ή να αναχθεί στο μέλλον. Άλλη δυνατότητα δεν έχει. Δεν μπορεί, για παράδειγμα, να αφηγηθεί ταυτόχρονα δύο περιστατικά που συμβαίνουν την ίδια στιγμή. Αυτή η αφηγηματική αδυναμία οφείλεται στο γεγονός ότι τα κείμενα είναι γραμμικά. Αυτή, τελικά, η γραμμικότητά συνιστά και την αδυναμία τους.

Την αδυναμία της γραμμικότητας δεν την έχει η φιλμική αφήγηση. Η τέχνη δηλαδή του κινηματογράφου, που συνιστά μορφή πολυτροπικού κειμένου (= λόγος, εικόνα, κίνηση, ζωντανή δράση, ήχος, μουσική κλπ.) έχει φθάσει στην υπέρβαση της γραμμικότητας. Μπορεί δηλαδή να αφηγηθεί ταυτόχρονα δύο περιστατικά που συμβαίνουν την ίδια στιγμή. Μπορεί δηλαδή η αφηγούμενη οθόνη να «σπάσει» σε δύο ταυτόχρονα προβαλλόμενες αφηγήσεις. Επομένως, το έντυπο κείμενο αφηγηματικά είναι μονοτροπικό, ενώ η φιλμική αφήγηση είναι πολυτροπική.

Την ίδια δυνατότητα με τον κινηματογράφο έχει η δρώσα θεατρική αφήγηση. Μπορεί δηλαδή επί σκηνής να δημιουργηθούν δύο σημεία δράσης και ο θεατής να παρακολουθεί την ταυτόχρονη εξέλιξη δύο αφηγηματικών νημάτων.

Σήμερα, ο υπολογιστής με τις πολλαπλές δυνατότητες που προσφέρει, καταργεί εύκολα τη γραμμικότητα και δημιουργεί κείμενα που παρουσιάζουν μια πολυμορφία. Αυτή, όμως, η πολυμορφία, που συνιστά την έννοια της κειμενικής πολυτροπικότητας, παρουσιάζει με τη σειρά της άλλου είδους εγγενείς αδυναμίες. Συγκεκριμένα, οδηγεί σταδιακά στη συρρίκνωση του καθαρού λόγου – σπανιότερα και στην κατάργηση ή και το θάνατο του λόγου ή, ακόμη, σε μια μορφή «σπαστικού» λόγου που δεν εξασφαλίζει την ομαλή ροή των νοημάτων.

Αυτού του είδους τα κείμενα, τα λεγόμενα δηλαδή πολυτροπικά, είναι κείμενα οπτικού εντυπωσιασμού. Το μονόμορφο και μονότονο γραμμικό κείμενο αντικαθίσταται από ένα άλλο, διαφορετικής οπτικής ποιότητας, που δίνει έμφαση στην εικόνα, στατική ή κινητική, τον ήχο, τη μουσική, το σκίτσο κλπ. και περιορίζει τη λειτουργία του λόγου. Η παντοδυναμία δηλαδή και η πολλαπλή μονοκρατορία της εικόνας, τείνει να εξοβελίσει το λόγο. Φυσικά, ένα τέτοια κείμενο οπτικής και ακουστικής πολυμορφίας δεν μπορεί να αναπτύξει σύνθετα νοήματα, ούτε να είναι υπερβολικά εκτενές γιατί προκαλεί οπτική και αναγνωστική κόπωση.

Peinasmenos_Gatos

Πηγή: Νεοελληνική Γλώσσα (Α’ Γυμνασίου) [Tι πλούσια γλώσσα για έναν πεινασμένο γάτο!], Philippe Geluck, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 2003.

Σε τελευταία ανάλυση, θα μπορούσαμε να πούμε ότι τα πολυτροπικά κείμενα, που «μπουκώνουν» την όραση και την ακοή, μοιάζουν να έχουν δημιουργηθεί από μία συγκεκριμένη ανάγκη: να λειτουργήσουν ως διάκοσμος, οπτικός ή ακουστικός, των γραμμικών κειμένων. Η ισχυρή, όμως, εντύπωση που αρχικά προκάλεσαν, επεξέτεινε την κυριαρχική τους τάση και ώθησε τα κείμενα λόγου στο περιθώριο.

Εντούτοις, στη συνείδηση του κάθε αναγνώστη, παραμένει ως κυρίαρχος άρχων το γραμμικό κείμενο, με την έννοια του κλασικού βιβλίου. Η εικόνα δεν μπόρεσε, τελικά, να καταπιεί τον κειμενικό λόγο. Απόδειξη ότι τα ποιητικά κείμενα που ως λόγο πήραν τη μορφή σχεδίου (βλ. το ποίημα Καλλιγράφημα του Σεφέρη, στο Ημερολόγιο Καταστρώματος, Β’) δεν μπόρεσαν να επικρατήσουν και να εκτοπίσουν τα απλά κειμενικά ποιήματα, αυτά δηλαδή που είναι καθαρά γραμμικά.

ΝΠ, 16/3/2014

 

exagon…

Μια τυχαία περιήγηση σε έναν γιαπωνέζικο ιστότοπο με δωρεάν παιχνίδια (δυόμιση σχεδόν χρόνια πριν), με οδήγησε σε ένα παιχνίδι (swf-applet), το οποίο με την πρώτη ματιά κέντρισε άμεσα το ενδιαφέρον μου! Πρόκειται για την περίφημη “Chat Noir“, που στα γαλλικά σημαίνει “Μαύρη Γάτα“, και η οποία παρά τα εμπόδια που κάθε φορά της βάζεις, αυτή σχεδόν πάντα καταφέρνει να σου ξεφεύγει προς τις άκρες του “ταμπλό” μας!

Chat0

Όταν ξεκινάς το παιχνίδι και πολύ γρήγορα καταλαβαίνεις ότ,ι 9 στις 10 φορές, χάνεις και μία μόνο και αυτή από τύχη, καταφέρνεις να περικυκλώσεις τη γάτα, τότε, όπως πάντα, στη ζωή υπάρχουν απολύτως δύο δρόμοι

  • ή τα παρατάς και πείθεις τον εαυτό σου, ότι άδικα χάνεις τον χρόνο σου με το παιχνίδι αυτό,
  • ή πεισμώνεις και προσπαθείς να νικήσεις αυτήν την “τετραπέρατη” γάτα!

Ακολουθώντας, λοιπόν, τον δεύτερο και πολύ δημιουργικό δρόμο, μπορείς με λίγο ψάξιμο να βρεις την απίστευτη “φιλολογία” που έχει αναπτυχθεί για το παιχνίδι αυτό, με εξαιρετικές προεκτάσεις, ένα μικρό δείγμα της οποίας μπορείτε να βρείτε στο JayIsGames.

Και εφόσον παίξεις πάνω από 32 φορές (!), μπορείς σιγά σιγά να καταλαβαίνεις τι συμβαίνει, να προσπαθείς να σκεφτείς διάφορους τρόπους επίλυσης του προβλήματος, και, αν τύχει να έχεις διδαχτεί και λίγα μαθήματα αλγορίθμων (στην Πληροφορική), αρχίζεις να διαβλέπεις, ότι ανοίγεται ένα «λαμπρότατο μέλλον» μελέτης και αναφοράς σε θεματικές λογικής και αλγορίθμων, αλλά και πολλών άλλων γνωστικών αντικειμένων, πέραν της Πληροφορικής!

Και ανακαλώντας τα παλιά, γεφυρώνεται η νέα ανακάλυψη με το παλιό μεν, αλλά το μεγάλο και πάντα διαχρονικό – διαθεματικό Project: ΙΡΙΣ «Η Τέχνη των Μαθηματικών και τα Μαθηματικά της Τέχνης» (ένα πλήρες υλικό του οποίου μπορεί κανείς να αντλήσει, από το άρθρο του παρόντος ιστολογίου: «Γνωρίζουν οι μέλισσες μαθηματικά…»). Με τον τρόπο αυτό, η ιδέα του κανονικού εξαγώνου, αρχίζει να «εξακτινίζεται» σε απίστευτες διαθεματικές συνιστώσες…

exagonΕξάγωνα στο παιχνίδι της «Μαύρης Γάτας»: Το παιχνίδι της «Μαύρης Γάτας» μπορεί να έχει αναρίθμητες εκδοχές και παραμέτρους, από πολύ απλό για μαθητές Δημοτικού, με παιχνίδι τύπου «μάντεψε τον αριθμό» για μαθητές Γυμνασίου (βλέπε παρακάτω), απλό ή/και μέσο επίπεδο (βρες τη συντομότερη οδό), μέχρι και πολύ σύνθετο (π.χ. τρίγωνο Pascal με κατανομές Gauss), με μαθήματα σε μαθητές Λυκείου και φοιτητές, για τα είδη αλγορίθμων και επίλυσης προβλημάτων (π.χ. greedy, divide and conquer, dynamic). Χαρακτηριστικό παράδειγμα της εφευρετικότητας των μαθητών είναι ότι, συζητώντας για ενδεχόμενες παραμέτρους του παιχνιδιού, ένας μαθητής Γυμνασίου είπε ότι αντί για «ζωές», μπορείς να κερδίζεις «undo»…

Εξάγωνα στο παιχνίδι «Μάντεψε ποιος, πού»: Η ιδέα του παιχνιδιού είναι να κρύψουμε έναν αριθμό (ο συμπαίκτης ή ο υπολογιστής) και σε (συγκεκριμένες) ερωτήσεις να βρούμε τον κρυφό αυτό αριθμό. Αν κάποιος γνωρίζει τη λογική ενός binary search αλγορίθμου, μπορεί ακόμη και για πολύ μεγάλο εύρος αριθμών με πολύ λίγες ερωτήσεις να βρει τον αριθμό (π.χ. ένας αριθμός από 1-1000 μπορεί να βρεθεί με 7 ερωτήσεις)… Το παιχνίδι μπορεί κάλλιστα να παιχτεί με μια σειρά από εξάγωνα, στα οποία είναι κρυμμένη η γάτα μας, ή και ακόμη σε ορθογώνια περιοχή με εξάγωνα όπως το παρακάτω… Αυτή είναι και η ιδέα του παιχνιδιού “hexagon” (κρύο/ζέστη), που υπάρχει στην πολύ διαδεδομένη ελεύθερη σουΐτα παιχνιδιών, για παιδιά προσχολικής και πρώτης σχολικής ηλικίας GCompris!

gcompris_exagon

Εξάγωνα σε επιτραπέζια παιχνίδια: Υπάρχουν πολλά επιτραπέζια παιχνίδια, οι κανόνες των οποίων κρύβουν πολλές λογικο-μαθηματικές έννοιες και χαρακτηριστικά.

EpitrapeziaΕνδεικτικά 4 παραδείγματα: το “Agon” (με γαλλική προέλευση αλλά ελληνικό όνομα), μια παραλλαγή του κινέζικου “Go”, το “Abalone” και το HEX (σχετιζόμενο με τον περίφημο μαθηματικό John Nash – A Beautiful Mind). Άλλωστε και η “Μαύρη Γάτα” θα μπορούσε να σχεδιασθεί από τα ίδια τα παιδιά, ως ένα νέο επιτραπέζιο παιχνίδι.

Εξάγωνα στις ανθρώπινες κατασκευές: Λίγο αν προσέξουμε γύρω μας, χωρίς να δεσπόζουν, υπάρχουν παντού τα εξάγωνα, από τους δρόμους με τα σήματα «STOP» μέχρι ψηλά στον ουρανό με τους χαρταετούς (γιατί άραγε με σχήμα εξάγωνο;).

TesselationsΣτο τελευταίο σχήμα είναι οι προοπτικοί κύβοι από το δάπεδο της Βίλλας του Φαύνου (Πομπηία 2ος π.Χ.). Το σχέδιο είναι διαμορφωμένο με τη χρήση 3 τόνων, ώστε να αλλάζει ανάλογα με τη θέση του θεατή. Πιο αναλυτικά, στα ενδεικτικά φύλλα εργασίας, δίνονται οι οδηγίες κατασκευής τους (τα οποία θα μπορούσαν να γίνουν σε κάποιο σχεδιαστικό πρόγραμμα, όπως π.χ. το GIMP ή το Revelation Natural Art

Εξάγωνα στα πολύεδρα σχήματα: Δύσκολο μαθηματικό πρόβλημα η δημιουργία πολύεδρων σχημάτων με πολυγωνικές επιφάνειες. Αλλά το πιο κοινό ίσBallaως αντικείμενο, μια μπάλα ποδοσφαίρου περιέχει πολλά εξάγωνα… Περίφημα, για την εποχή κατά την οποία ορίσθηκαν, είναι τα Πλατωνικά στερεά και πολύεδρα του ΑρχιμήδηHexa-peri-hexabenzocoronene

Εξάγωνα στα στοιχεία και τις ενώσεις: Το εξάγωνο ως σχήμα βρίσκεται κρυμμένο στις βαθύτερες δομές του μικρόκοσμού μας. Παράδειγμα στο σχήμα η κρυσταλλική δομή hexa-tert-butyl-hexa-peri-hexabenzocoronene (φωτογραφία wikidepdia).

Εξάγωνα στη φύση: Σχεδόν εξαντλημένο και δεσπόζον το εξαγωνικό σχήμα των κυψελών και με πλήρη τεκμηρίωση για το λόγο που οι μέλισσες τοErimos_Alatiou έχουν επιλέξει, αλλά ανεξάντλητη η εξαγωνική παρουσία του στο μακρόκοσμό μας… Η Έρημος του Αλατιού στη νότια Βολιβία με έκταση ίση με την Πελοπόννησο σε υψόμετρο 5.000 μέτρων, αποτέλεσμα της εξάτμισης της θάλασσας που ανυψώθηκε μαζί με τις Άνδεις. Το πάχος του στρώματος του αλατιού είναι περίπου 10 με 15 μέτρα. Η υγρασία προκαλεί στην επιφάνεια σχηματισμούς εξαγωνικής μορφής, γιατί άραγε; (φωτογραφία Σ. Στεφανίδης).

Εξάγωνα σε εισαγωγικό μάθημα αλγορίθμων και προγραμματισμού: Στο αναλυτικό πρόγραμμα της Πληροφορικής για τη Γ’ Γυμνασίου προβλέπεται μια εισαγωγή στην έννοια των αλγορίθμων και του προγραμματισμού. Η αξιοποίηση των παιχνιδιών «Μάντεψε ποιος» και της «Μαύρης Γάτας» μπορεί κατάλληλα να ενταχθεί σε ένα σχέδιο μαθήματος που μπορεί να προσελκύσει το ενδιαφέρον των μαθητών και να δομηθεί με ένα καθαρά ψυχαγωγικό και δημιουργικό τρόπο (διανθισμένο και με ποικίλο άλλο υλικό). Επίσης χρησιμοποιώντας μια logo-like γλώσσα προγραμματισμού (π.χ. Scratch) μπορούμε να κατασκευάσουμε μεγάλο εύρος σχεδίων με τον αντίστοιχο κώδικα

Εξάγωνα στις μαθηματικές κατανομές και θεωρίες παιγνίων: Ένας πιθανόν τρόπος επίλυσης του προβλήματος της «Μαύρης Γάτας», ώστε κάθε φορά να τη νικάμε, εφόσον έχουμε ορίσει κάποιες συTriangelγκεκριμένες παραμέτρους, σχετίζεται με το περίφημο Τρίγωνο Pascal (που υπάρχει και ως applet), από το οποίο προκύπτουν και οι διάφορες “κανονικοποιημένες” κατανομές (θέματα που ξεφεύγουν όμως από τους στόχους του άρθρου αυτού).

Εξάγωνα στη γλώσσα: Εδώ το πεδίο είναι «αχαρτογράφητο»! Μια μόνο αρχική σκέψη (που με άμεσο τρόπο μου την περιέγραψε ο συνεργάτης του ιστολογίου Ν. Παρίσης) είναι ότι η «γλώσσα με γωνίες» έχει γραμματικές ή εκφραστικές ανωμαλίες, τις οποίες προσπαθούμε να λειάνουμε. Επομένως μια «εξαγωνική γλώσσα» δεν διορθώνεται με τίποτα! Τι ειρωνεία, στο εξάγωνο, φύση και γλώσσα δεν φαίνεται να συνυπάρχουν αρμονικά…

Εξάγωνα στην τέχνη: Εδώ το πεδίο είναι λιγότερο «αχαρτογράφητο»!… Η αρχική μας αναφορά για το διαθεματικό Project: ΙΡΙΣ έχει πολλά στοιχεία, αλλά και ένα αρχικό υλικό μπορεί να βρεθεί σε αντίστοιχες συλλογές αλλά και στα προγράμματα του Μουσείου Ηρακλειδών

Εξάγωνα στην παγκόσμια ιστορία: Από τους αρχαίους πολιτισμούς στη δύση και την ανατολή, τους Βαβυλώνιους, τους Έλληνες, τους Άραβες, τους Ινδούς, τους Κινέζους, μέχρι τις σημερινές προσεγγίσεις σε παγκόσμιο επίπεδο, το εξάγωνο έχει μια περίοπτη θέση στη ιστορία, μέσα από την πρώτη, παγκοσμίως (σχεδόν δυόμιση χιλιάδες χρόνια πριν), πλατωνική θεμελίωση του ιδεατού τριγώνου, τετραγώνου, κύκλου…

Και εν τέλει, σήμερα, μια πολύ μεγάλη σειρά από απλά μέχρι περίπλοκα και πολύ-παραμετρικά παιχνίδια applets, βασισμένα στο εξάγωνο, για όλες τις ηλικίες, για όλα τα μαθησιακά επίπεδα, για εκπαιδευτική αξιοποίηση σε όλες τις βαθμίδες, για όλες τις ψηφιακές συσκευές, με ταυτόχρονα ψυχαγωγικό και μαθησιακό χαρακτήρα, μπορούν να δημιουργήσουν ένα δυναμικό ψηφιακό περιβάλλον… Μπορεί όμως να τα κατασκευάσει κάποια ομάδα νέων (ακόμη και μαθητών/φοιτητών) ώστε να συνιστούν μια επιχειρηματική καινοτομία στον χώρο της εκπαίδευσης;

ΓΚ, 31/01/2014

«Τιμή σ’ εκείνους όπου στην ζωή των ώρισαν και φυλάγουν Θερμοπύλες»

Σήμερα, τελευταία μέρα του 2013, κλείνει το έτος Καβάφη. Ο μεγάλος ποιητής, με την παγκόσμια πλέον ακτινοβολία, τιμήθηκε όπως του άξιζε: οργανώθηκαν εκδηλώσεις σε όλη την Ελλάδα, δημοσιεύτηκαν ποικίλα άρθρα, εκδόθηκαν καινούρια βιβλία. Επαληθεύτηκε, επομένως, στο ακέραιο η περιώνυμη φράση που ο ίδιος, όχι αυτάρεσκα αλλά με σαφή επίγνωση της αξίας του, έλεγε: Εγώ είμαι ποιητής του μέλλοντος.

Kavafis4Πορτρέτο: Γ. Ψυχοπαίδης (2013) – Απαγγελία: Ε. Κυριάκος (2005)

Τα όσα ακολουθούν είναι ένα ελάχιστο αφιέρωμα (με ποικιλόμορφες αναφορές – links) στον μείζονα Έλληνα ποιητή που χωρίς να έχει δημοσιεύσει, όσο ζούσε, ούτε ένα βιβλίο, άλλαξε ριζικά τα ελληνικά ποιητικά μας πράγματα. Ότι είναι μέγας ποιητής, ανήκει πλέον στα ποιητικά μας αυτονόητα…

Σκέφτομαι, τώρα που γράφω αυτές τις γραμμές, το πιο «δυσανάγνωστο» και το πιο προβληματικό, σε απαγγελτική εκφορά, καβαφικό ποίημα. Εννοώ το πολύ γνωστό και πολυδιαβασμένο Εν τω μηνί Αθύρ. Σκέφτομαι, ακόμα πόσα πράγματα θα πρέπει να προσέξει, να συναθροίσει και να συνεκτιμήσει ο παρατηρητικός αναγνώστης και πόσα κυριολεκτικά, να αιχμαλωτίσει η ματιά του. Ίσως και να ‘ναι κάπως δύσκολο να τα καταγράψουμε όλα, συνεκφράζοντας παράλληλα και τα όσα νιώθει και αισθάνεται ο αναγνώστης, καθώς η όρασή του πορεύεται δύσκολα και ασθματικά πάνω στη «μισοσβημένη» γραμμικότητα του κειμένου. Ας επιχειρήσουμε, όμως, να τα δούμε, ένα ένα χωριστά και να τα συναριθμήσουμε:

[πρώτα πρώτα] την ποιητική γραφή ως συνολική εικόνα γραπτού λόγου που περιέχει στοιχεία, όχι βέβαια διακοσμητικά αλλά κάπως ανοίκεια και ασυνήθη για ποιητικό λόγο. [δεύτερον], αυτό το ευρηματικό «σπάσιμο» όλων των στίχων με την παρεμβολή ενός διάκενου που προκαλεί το «τσάκισμα» του κάθε στίχου και τον μοιράζει στα δύο. Σαν να θέλει δηλαδή ο ποιητής μ’ αυτό το «τσάκισμα» των στίχων να υποδηλώσει ή, καλύτερα, να αισθητοποιήσει και γραφοτεχνικά την αναγνωστική μας δυσκινησία και την τυραννία της όρασης να διακρίνει τα μισοσβησμένα γράμματα πάνω «στην αρχαία πέτρα». [τρίτον], την αναγνωστική λειτουργία ενός προσώπου, εδώ του ποιητή, που διαβάζοντας με δυσκολία την παλιά επιτάφια επιγραφή, συνθέτει μέσω αυτής της ανάγνωσης το Ποίημα. Και εδώ ακριβώς, έγκειται η πρωτοτυπία της ποιητικής γραφής: το ποίημα παράγεται σταδιακά ως προϊόν αναγνωστικής διαδικασίας και όχι, ας πούμε, ως αποτέλεσμα συγγραφικής πράξης. [τέταρτον], αυτόν το διφυή χαρακτήρα της συγκεκριμένης ποιητικής γραφής, αφού αυτή συντίθεται από δύο στοιχεία: από ένα προϋπάρχον «εξω-κείμενο», που είναι η επιτάφια επιγραφή, και από το κυρίως κείμενο, το οποίο ουσιαστικά καταγράφει την αναγνωστική διαδικασία ή, καλύτερα, την ανάγνωση του εξω-κειμένου.

Από το βιβλίο του Νικήτα Παρίση, Κ.Π.Καβάφης, Δοκίμιο ερμηνευτικής ανάγνωσης, Εκδόσεις Μεταίχμιο.

Το «Έτος Καβάφη» μπορεί όμως να ανήκει πλέον στο παρελθόν, όμως ο ποιητής συνεχίζει την πορεία του στο μέλλον, κι εμείς διοργανώνουμε μια Ανοιχτή Μουσικοποιητική βραδιά για τον Κ. Π. Καβάφη, με τίτλο «Ο Ποιητής του Μέλλοντος» (Πολιτιστικό Κέντρο Δαΐς, 23 Ιανουαρίου 2013).

Kavafis5

Κλείνοντας, σας παραδίδουμε ένα συνοπτικό Ανθολόγιο με τα σημαντικότερα «ψηφιακά αποτυπώματα» που σχετίζονται με τον «Ποιητή του Μέλλοντος», από το Έτος Καβάφη, αλλά και παλαιότερα [και τα οποία θα εμπλουτίζουμε, και με τη δική σας συμβολή]…

Εκδηλώσεις:

Ταινίες:

Απαγγελίες:

Μελοποιήσεις:

Ερευνητικές Εργασίες – Projects:

Διάφορα:

ΝΠ – ΓΚ, 31/12/2013

Hour of Code: μια ώρα, μια μέρα, μια βδομάδα… μια ζωή δημιουργικότητας!

Αυτό το άρθρο θα ξεκινήσει, λίγο παράξενα, με ένα tweet δύο χρόνων…

 «Οι “παπερτικοί” αλλάζαμε δρόμο στον Bloom! Τώρα με το “revised” είναι αλλιώς. Αξίζει & to content & το tool bit.ly/nqtdWF  (thx Σώτο)» (16/10/2011),

για να φτάσει σε ένα άλλο tweet, λίγων ημερών…

«.@CSEdWeek hasn’t even started yet. Already 1,366,707 students have done an #HourofCode (writing almost 40 million lines of code)!» (8/12/2013)!

Code

Στις αρχές της 10ετίας του ’80, η αξιοποίηση της τεχνολογίας στην εκπαίδευση, γεννιέται στα δύο εργαστήρια τεχνητής νοημοσύνης του MIT (νυν Media Lab) και του Εδιμβούργου, εν μέσω τεράστιων απροσπέλαστων υπολογιστών και ενσύρματων “χελωνών εδάφους” (προάγγελων των ανιχνευτών “rover” του πλανήτη Άρη)…

Ο Papert και οι “μαθητές” του, αρχίζουν να διαχέουν σε όλον τον κόσμο τις προχωρημένες για την εποχή τους ιδέες, του μαθητή ως δημιουργού, ως σχεδιαστή, ως “δασκάλου” του υπολογιστή, με το μνημειώδες έργο “Mindstorms” και τη γλώσσα Logo (τότε στην εξαβάθμια ιεραρχία του Bloom δεν υπήρχε η λέξη “δημιουργία”)…

Ένα από τα πρώτα ελληνικά άρθρα, το 1987, αναφέρεται σε… “ανοιχτούς εκπαιδευτικούς μικρόκοσμους“, οι οποίοι προγραμματιζόμενοι και επεκτάσιμοι, δημιουργούν ένα διαλογικό και δυναμικό περιβάλλον μάθησης… MORF9-4Ενώ, 9 χρόνια αργότερα, προτείνεται η τρίπτυχη σύνθεση [γνωστικό αντικείμενο - εκπαιδευτική προσέγγιση - υπολογιστική προσέγγιση] με βάση προγραμματιζόμενο αντικείμενο – παζλάκι (logo-based) σε σχετική διδακτορική διατριβή

Παράλληλα, ένα από τα ελάχιστα σχολεία στην Ελλάδα υιοθετεί την “εποικοδομιστική” αυτή προσέγγιση, διατρέχοντας μια σταθερή πορεία, από τα πρώτα βήματα με Logo και την αξιοποίηση του “κώδικα“, στη σημερινή 1:1 προσέγγιση σε όλες τις βαθμίδες!

Από τότε μέχρι σήμερα, στην Ελλάδα και τον κόσμο, εκατοντάδες/χιλιάδες εταιρείες και χιλιάδες/εκατομμύρια εκπαιδευτικοί αξιοποιούν την τεχνολογία στην εκπαίδευση, μέσα από ένα πολυποίκιλο μωσαϊκό θεωριών μάθησης, μεθοδολογιών και μέσων – εργαλείων…

Το παπερτικό “constructionism” με τη σύγχρονη πλέον “TEDx” εκδοχή του, όντας μια μικρή κουκίδα στο παραπάνω πανόραμα, συμβάλλει καθοριστικά στη νέα ταξινομία, το Revised Bloom Taxonomy, το οποίο πλέον θέτει ως γνωστική κορωνίδα τη δημιουργία

Και η δημιουργία από ελάχιστες μέχρι χιλιάδες γραμμές κώδικα – προγραμματισμού μιας συσκευής, ανήκει σίγουρα σε μια από τις πιο συναρπαστικές, αφού πλέον κατακλύζει κάθε στιγμή της καθημερινής μας ζωής, χωρίς να το υποψιαζόμαστε (πέρα από τις σχετικές κοινότητες που έχουν δημιουργηθεί)…

Απολαύστε, ένα ελάχιστο από τα καλύτερα δείγματα “κωδικοποίησης”, διαδραστικούς εκπαιδευτικούς μικρόκοσμους (σε Flash)  και δημιουργίες ανοιχτού κώδικα (σε Scratch, το οποίο από το 2003 εισάγει το παζλ ως δομικό αντικείμενο προγραμματισμού)…

Code2

Η εξαιρετική ιδέα, η παγκόσμια «Εβδομάδα Πληροφορικής – Ώρα Κώδικα», η εκπαιδευτική εβδομάδα για την Επιστήμη των Υπολογιστών και της Πληροφορικής, διοργανώνεται 9-15 Δεκεμβρίου 2013, από τον διεθνή οργανισμό Code.org. Στην Ελλάδα η δράση υποστηρίζεται από τους Σχολικούς Συμβούλους Πληροφορικής υπό την αιγίδα του Υ.ΠΑΙ.Θ. Επιστολές προς τους γονείς, τους καλούν να συμμετέχουν και  οι ίδιοι, πέρα από τα παιδιά τους στα σχολεία…

Κατά τη διάρκεια της εβδομάδας οποιοσδήποτε μπορεί να συμμετέχει σε επιλεγμένες εκπαιδευτικές δραστηριότητες σχετικά με τον προγραμματισμό, οι οποίες αρχίζουν από ένα αρχικό επίπεδο το οποίο στη συνέχεια δυσκολεύει. Επιλύοντας τα 20 παιγνιώδη προγραμματιστικά προβλήματα σε μία ώρα μπορούμε να πάρουμε ένα Certificate of Completion. Στη συνέχεια υπάρχει και μία εξαιρετική σειρά δραστηριοτήτων 25 ωρών για την Εισαγωγή στην Επιστήμη της Πληροφορικής…

Code3

Αυτή είναι η παγκόσμια εβδομάδα μας… Με πολύ ωραίες ιδέες και αθρόες συμμετοχές… Τι υπέροχα, να βλέπεις ότι η παλιά και πολύ-αγαπημένη σου Logo (με τις διαχρονικές της εντολές), μετασχηματίζεται σε ένα ελκυστικό παιχνίδι συγγραφής κώδικα, με το οποίο παίζουν αυτή την εβδομάδα (και τις επόμενες) εκατομμύρια παιδιά σε όλο τον κόσμο…

Παρακολουθούμε τις εξελίξεις στο… @codeorg! [10.511.387 μικροί-μεγάλοι μέχρι 18.30 - 12/12/13!]

ΓΚ, 10/12/2013

«Μέτρον Άριστον» – το νόημα του δίλεξου γνωμικού του Κλεόβουλου

Αυτό το δίλεξο γνωμικό του Κλεόβουλου μάς είχε απασχολήσει σε προηγούμενη ανάρτησή μας στο ιστολόγιο. Φυσικά, δεν αμφιβάλλω ότι μία σύγχρονη λογική μπορεί να το παρερμηνεύσει το γνωμικό του Κλεόβουλου. Να του δώσει δηλαδή άλλες νοηματικές προεκτάσεις και διαφορετικές από εκείνες που θα είχε στη σκέψη του ο αρχαίος στοχαστής.

Μία ενδεχόμενη παρερμηνεία δεν θα οφείλεται ασφαλώς σε παρανόηση. Περισσότερο θα έχει την αφετηρία της στη φθορά και στη νοηματική μετάλλαξη των λέξεων. Θα μπορούσε, λ.χ., μια σύγχρονη στοχαζόμενη και στοχαστική ανάγνωση να κάνει τις ακόλουθες σκέψεις:

Αν μείνουμε όλοι στο «μέτρο», δηλαδή σε μια μέση κατάσταση και σε ένα είδος μέσου όρου, τότε πως θα αναδειχθούν οι άριστοι και οι κορυφαίοι; Πώς θα προαχθεί ο πολιτισμός και η πολλαπλή εξέλιξη του ανθρώπου, όταν όλοι καθηλωθούμε στο επίπεδο του μέτρου, του μέσου όρου δηλαδή;

Μία τέτοια ενδεχόμενη παρερμηνεία των λόγων του Κλεόβουλου ασφαλώς και θα οφείλεται σε ένα είδος νοηματικής σύγχυσης, που την προκαλούν οι σημασιολογικές διαφοροποιήσεις των λέξεων. Συγκεκριμένα, μία σύγχρονη στοχαζόμενη λογική ενδέχεται να ξεκινάει ως σκέψη από λανθασμένη αφετηρία. Να συγχέει δηλαδή την έννοια του «μέτρου» ή και να την ταυτίζει σημασιολογικά με τις τρέχουσες σημερινές έννοιες:

μέτριος, μετριότητα, μέσος άνθρωπος, μέση κατάσταση, μέσος όρος κλπ.

Αν, όμως, σκεφτούμε με μια τέτοια λογική, στηριζόμενοι αποκλειστικά στις προαναφερόμενες έννοιες, θα έχουμε αλλοιώσει το λόγο του Κλεόβουλου και θα του έχουμε προσδώσει άλλο νόημα. Συγκεκριμένα, ο Κλεόβουλος μ’ αυτή τη δίλεξη ρήση δεν ήθελε να παρακινήσει κανέναν να καθηλωθεί σε κατάσταση μετριότητας!

Προσωπικά, θέλω να πιστεύω ότι ο δίλεξος λόγος του Κλεόβουλου έχει μια έντονη ηθική χροιά. Συμβούλευε δηλαδή, έμμεσα και πλάγια, τους ανθρώπους να αποφεύγουν, σε ηθικό κυρίως επίπεδο αλλά και πρακτικό, τις ακρότητες, τις υπερβολές, τις ακραίες συμπεριφορές, αυτές δηλαδή που βρίσκονται έξω από το μέτρο – το λογικό, το παραδεκτό, το σωστό και το λελογισμένο. Η λογική, επομένως, του Κλεόβουλου ταυτίζεται με την έννοια της κανονικότητας: είναι σαν να μας λέγει: μην κάνεις το ακραίο, το υπερβολικό, αυτό που είναι έξω από την καθιερωμένη κανονικότητα και τη λεγόμενη κατεστημένη ηθική.

Εξάλλου, στην εποχή του Κλεόβουλου η έννοια του μέτρου δε σχετιζόταν με τη μετριότητα, τη μέση κατάσταση και το μέσο όρο. Το μέτρο για την εποχή του Κλεόβουλου σήμαινε την αυτοσυγκράτηση του ανθρώπου, στοιχείο που τον κρατούσε μακριά από τα άκρα των υπερβολών.

Καταληκτικό συμπέρασμα

Επομένως, τα λόγια του Κλεόβουλου και ειδικά η έννοια του μέτρου, δε θα πρέπει να συσχετιστούν με τις σημερινές έννοιες μέτριος, μετριότητα, μέσος όρος, μέση κατάσταση, μη άριστος κλπ. Αντίθετα, η έννοια του μέτρου, σε μια προεκτεινόμενη ανάλυση και ερμηνεία, θα σημαίνει: Μην πας στα άκρα, συγκρατήσου στην κανονικότητα, μείνε σ’ αυτό που είναι το σωστό και το λογικό.

Metron

Για να φανούν καλύτερα τα όσα υποστηρίζουμε, θα αναφερθούμε στην τέχνη της αρχιτεκτονικής. Ο Παρθενώνας, λ.χ., που είναι ένα έργο θαυμαστής και αξεπέραστης αρχιτεκτονικής, εκφράζει έμπρακτα την έννοια του ελληνικού μέτρου: δεν είναι υπερβολικά ογκηρό και άκομψα ογκώδες ούτε υπέρμετρα μικροδιάστατο και ασήμαντο. Κρατήθηκε στο μέτρο, δηλαδή σε μια ιδανική ισορροπία που απέφυγε τις υπερβολές των δύο άκρων: του υπερβολικού όγκου και της υπερβολικής μικρότητας.

Αντίθετα, η Πυραμίδα του Χέοπος, έργο με υπερβολικό και άκομψο όγκο, δεν εκφράζει την έννοια του ελληνικού μέτρου, αφού ο τεχνίτης – κατασκευαστής θέλησε το έργο του να επιβάλλεται με την ακραία υπερβολή του όγκου του.

Σημείωση

Η θετική πρόκληση να γραφούν όλα τα παραπάνω δόθηκε από μια σειρά ωραίων ερωτημάτων που διατύπωσε ο φίλος Γιάννης Κωτσάνης. Γι’ αυτό και πρέπει να θυμίσουμε το αξίωμα ότι η ερώτηση έχει πάντα μεγαλύτερη αξία από την απάντηση. Η συγγραφική δικαιοσύνη επιβάλλει να δημοσιευτούν αυτούσιες και οι ερωτήσεις τις οποίες και παραθέτουμε…

ΝΠ, 17/11/2013

  • Όπως γράψατε σε προηγούμενο άρθρο ([παν] μέτρον άριστον), το «μέτρον είναι μια μεσότητα, ένα κέντρο, ανάμεσα σε δύο άκρα, το ένα είναι η έλλειψη και το άλλο η υπερβολή». Έχουμε, λοιπόν, δύο λέξεις που από μία άλλη οπτική μπορούν να συνθέσουν, μαζί με τα παράγωγά τους, παράξενα (αντι)διαμετρικά δίπολα: «μέτρον», μέτριος, μετριότητα, μετρημένος… και «άριστον», άριστος, αριστεία, αριστείο… Τι σχέση λοιπόν έχει το μέτρο με το μέτριο και τη μετριότητα, μήπως το μέτρο δεν «αντιτίθεται» στη μετριότητα, αλλά πηγάζει από αυτήν;
  • Το μέτρο είναι άριστο, το άριστο υποδηλώνει την αριστεία, που «αντιτίθεται» στη μετριότητα και τους μέτριους… Η αριστεία αναφέρεται σε όσους αριστεύουν, δηλαδή στους πρώτους, επομένως στα άκρα της κλίμακας; Με το μέτρο μπορώ να φτάσω στην αριστεία, δηλαδή στα άκρα;
  • Σε κάποιες περιπτώσεις «πρέπει» οπωσδήποτε να ακολουθούμε το μέτρο, π.χ. για την υγιεινή διατροφή, ή τη μη βία… Όμως, μήπως τελικά αν όλοι ακολουθούσαμε το μέτρο, να μην φτάναμε στα διάφορα απίστευτα ανθρώπινα επιτεύγματα; Τελικά όλα αυτά τα επιτεύγματα δεν έρχονται σε αντίθεση με την έννοια του μέτρου; Είναι γνωστό το παράδειγμα της Κιουρί (μάλλον δεν είχε φρόνηση), που θυσίασε τη ζωή της για τη μελέτη της ραδιενέργειας…

ΓΚ, 15/11/2013

ΥΓ:

Συνεχίζοντας όμως τον διάλογο αυτό, και διατρέχοντας όλη την ανθρώπινη πορεία, διαχρονικά και συγχρονικά, εγείρονται  και νέα πιο δύσκολα, πιο «πολιτικά» ερωτήματα για το ρόλο του «μέτρου» στη ζωή μας, που θα μπορούσαν να είναι και αντικείμενο ερευνητικής εργασίας…

  • Μήπως τελικά το «μέτρο» δεν είναι παρά ένα άλλοθι «χειραγώγησης», μία «συντήρηση»; Μήπως χρησιμοποιείται, ως μηχανισμός από την κάθε είδους εξουσία, για διάφορους λόγους επιβολής ή καταστολής; Τα παρακάτω δύο, δεν είναι «ακραία» (!) παραδείγματα, χωρίς δηλαδή μέτρο;

- για τον εισαγγελέα που διατάσσει την εκκένωση του δημόσιου κτιρίου της τηλεόρασης…
- για τον πρωθυπουργό που παίρνει οριζόντια οικονομικά «μέτρα» (οδηγώντας, έστω και για κάποιο χρονικό διάστημα, αποδεδειγμένα πολύ μεγάλο ποσοστό Ελλήνων στη φτώχεια και την ανεργία)…

  • Μπορεί, δηλαδή, κάποιος να παίρνει για άλλους «μέτρα» «με μέτρο» ή «χωρίς μέτρο»; Κατά τους μισούς, κάτι θεωρείται ως «μέτρο» (δηλαδή μη-ακραίο) και επομένως «άριστο», ενώ κατά τους άλλους μισούς, το ίδιο ακριβώς, θεωρείται ως «μη-μέτρο» (δηλαδή ακραίο) και επομένως «μη-άριστο»; Το ίδιο μπορεί να θεωρηθεί και «άριστο» και «μη-άριστο». Προσδιορίζονται με κάποιο τρόπο αυτά;
  • Το μέτρο είναι μια «μεσότητα» ανάμεσα σε δύο άκρα. Όμως και το κάθε άκρο έχει μια νέα «μεσότητα» με δύο άκρα, και τα άλλα δύο άκρα… κ.ο.κ. Ποιος όμως ορίζει αυτή τη μεσότητα, ποια μεσότητα δεν είναι άκρο, και ποια από όλες αυτές τις… μεσότητες είναι η άριστη;
  • Το «μέτρο ορίζεται από όσους έχουν φρόνηση» σύμφωνα με τον Αριστοτέλη. Ναι, αλλά ποιοι είναι οι άνθρωποι που έχουν φρόνηση, ποιος τους ορίζει, πώς ορίζονται; Είναι ο πρωθυπουργός μιας χώρας η έκφραση της φρόνησης, της «μεσότητας»; (γνωρίζω  πολύ καλά, ότι οι περισσότεροι θα μειδιάσουν)…
  • Μήπως, τελικά, το «μέτρο» είναι καθαρά υποκειμενικό (ενδεχομένως υπόκειται στο πολιτισμικό υπόβαθρο κάθε κοινωνίας), όλα τα προηγούμενα είναι υποκειμενικά και σχετίζονται καθαρά με τη δική μας «οπτική» γωνία της κάθε μεσότητας και των διαφόρων άκρων;

Αξίζει εδώ να πούμε μια σύντομη ιστορία… Σε μια συζήτηση με τον 8χρονο Κωνσταντίνο, ο γονιός του προσπαθεί  να τον πείσει για την αναγκαιότητα κάποιων σχολικών διαδικασιών, τις οποίες δεν μπορούμε να αλλάξουμε! Το έσχατο επιχείρημα του γονιού είναι ότι ορίζονται από τον Υπουργό Παιδείας και οφείλουμε να τις  ακολουθήσουμε… Και η απάντηση του 8χρονου: «Και ο Τσοχατζόπουλος υπουργός δεν ήταν και είναι στη φυλακή;»…

132+41 Ψηφιακοί Χάρτες σε 75 Εφαρμογές του Ψηφιακού Σχολείου με 1,2,3 κλικ!

  • Μπορούμε να αναζητήσουμε οποιοδήποτε τοπωνύμιο στον παγκόσμιο χάρτη;
  • Μπορούμε να μετρήσουμε οποιαδήποτε απόσταση δύο γεωγραφικών σημείων;
  • Μπορούμε να αλλάξουμε σε τρισδιάστατη τη θέαση ενός επίπεδου χάρτη;
  • Μπορούμε να απεικονίσουμε σε ραβδόγραμμα το ανάγλυφο μιας περιοχής;
  • Μπορούμε να επικολλήσουμε δύο διαφορετικούς χάρτες, το ένα πάνω στον άλλο;
  • Μπορούμε να παρακολουθήσουμε τις υψομετρικές διαφορές ενός ποταμού από τις πηγές στις εκβολές του;

… και σε πολλές πολλές άλλες ερωτήσεις, μπορούμε να απαντήσουμε, με τις 75 εφαρμογές τις οποίες ανέπτυξε η Ομάδα Γεωγραφίας – Περιβάλλοντος του Ψηφιακού Σχολείου, στην ολοκληρωμένη πλέον «Συλλογή Χαρτών» του Φωτόδεντρου!

Xartes

Οι 75 εφαρμογές της Συλλογής, οι οποίες και εμπλουτίζουν τα 6 ψηφιακά βιβλία Γεωγραφίας και Μελέτης Περιβάλλοντος (από τη Γ΄ Δημοτικού μέχρι τη Β΄ Γυμνασίου), περιέχουν 173 διαφορετικούς χάρτες, κάθε μορφής, όπως:

  • γεωμορφολογικούς – πολιτικούς,
  • κλιματικούς – βλάστησης,
  • θερμοκρασιών – βροχόπτωσης,
  • γλωσσών – θρησκειών και κατανομής πληθυσμού, καθώς και,
  • επιλεγμένων φυσικών περιοχών και μνημείων.

Οι εφαρμογές χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες:

Ι. ΠΟΛΥΧΑΡΤΕΣ

6 κατηγορίες χαρτών για την Ελλάδα, την Κύπρο, τις Ηπείρους και τον Κόσμο, όπως φαίνεται στην παρακάτω απεικόνιση (σε pdf) με τις αντίστοιχες ενεργές διασυνδέσεις (κουκίδες).

ΙΙ. GEOCODER

Χάρτες και εργαλεία (Geocoder) βασισμένα στα Google Earth και Maps που απεικονίζουν την υδρόγειο σφαίρα, τον παγκόσμιο χάρτη και επιμέρους χάρτες με προτεινόμενες περιηγήσεις και τρισδιάστατες απεικονίσεις, όπως φαίνεται στην παρακάτω απεικόνιση (σε pdf) με τις αντίστοιχες ενεργές διασυνδέσεις.

Οι ψηφιακοί αυτοί χάρτες μπορούν να αξιοποιηθούν από οποιονδήποτε, οπουδήποτε, οποτεδήποτε και για οποιονδήποτε (εννοείται καλό!) σκοπό…

ΓΚ, 30/10/2013

(αναδημοσίευση από το Γεωδρόμιο)

 
ΥΓ1: Οι ΠΟΛΥΧΑΡΤΕΣ μπορούν να τρέχουν και τοπικά στον υπολογιστή, χωρίς να απαιτείται διαδίκτυο (μπορείτε να τα κατεβάσετε από εδώ! 477 MBs), ενώ οι εφαρμογές GEOCODER απαιτούν οπωσδήποτε διαδίκτυο (λόγω του Google Earth).
ΥΓ2: Οι χάρτες τρέχουν σε όλα τα λειτουργικά συστήματα, και σε κάθε είδους συσκευή Android (πλην των ΠΟΛΥΧΑΡΤΩΝ που δεν τρέχουν σε iPad – iPhone).
ΥΓ3: Θα ήθελα να μνημονεύσω την απίστευτα άοκνη προσπάθεια όλων των συντελεστών του ογκώδους αυτού έργου (με πιο μικρό, το δικό μου “μερίδιο”), αλλά και την λεπτομερή χαρτογραφική επιμέλεια του Γιώργου Τάταρη.

«[Παν] μέτρον άριστον» – απλές νύξεις για την έννοια του μέτρου στη ζωή μας

Το παραπάνω γνωμικό είναι από τα πιο γνωστά. Ακούγεται μάλιστα πολύ συχνά στον καθημερινό μας λόγο. Το λένε ακόμη και άνθρωποι, που η αρχαιομάθειά τους είναι πολύ ισχνή ή, ακόμη, και μηδενική. Ακούγεται, μάλιστα, με δύο φραστικές εκδοχές. Στην πρώτη με το επίθετο “παν” ως πρώτη λέξη και στη δεύτερη χωρίς αυτό το επίθετο. Δηλαδή:

α) Πᾶν μέτρον ἄριστον

β) Μέτρον ἄριστον [1]

Το ουσιαστικό, βέβαια, πρόβλημα δεν είναι οι δύο φραστικές παραλλαγές. Το καίριο και το ουσιαστικό βρίσκεται αλλού: ποια είναι η έννοια και η ουσία της λέξης μέτρον· πώς ορίζεται αυτή η έννοια και ποιος, τελικά, την ορίζει.

Για να μπορέσουμε να απαντήσουμε με τρόπο σαφή, κατανοητό και κάπως ζωντανό – παραστατικό, θα καταφύγουμε στον Αριστοτέλη και πιο συγκεκριμένα στο βιβλίο του Ηθικά Νικομάχεια.

Για να μην προκαλέσουμε σύγχυση, θα αξιοποιήσουμε τα όσα λέγει ο Έλληνας φιλόσοφος για την έννοια της αρετής, δημιουργώντας ένα δικό μας απλό σχήμα, με βάση τα αριστοτελικά λόγια:

Metron1

Δηλαδή: η αρετή (ή το μέτρον) βρίσκεται στο κέντρο, είναι μια μεσότητα ανάμεσα σε δύο ακραίες καταστάσεις που η μία είναι η έλλειψη και η άλλη είναι η υπερβολή.

Άρα:   η αρετή (ή το μέτρον) είναι μια μεσότητα, ένα κέντρο, ανάμεσα σε δύο άκρα. Το ένα είναι η έλλειψη και το άλλο η υπερβολή.

Για να φανεί καλύτερα αυτό το συμπέρασμα, χρησιμοποιούμε ένα ακόμη παραστατικό παράδειγμα:

Metron2

Ποιος ορίζει το κέντρο, τη μεσότητα;

Υπάρχει, βέβαια, ένα ακόμη θέμα ή και πρόβλημα: ποιος ορίζει και ποιος καθορίζει την έννοια του κέντρου, της μεσότητας, επομένως και του μέτρου. Υπάρχει κάποια αρχή, ένα είδος ηθικής εξουσίας που θεσπίζει, δυναμικά ή αυθαίρετα, πού ακριβώς βρίσκεται αυτή η περίφημη έννοια της μεσότητας, επομένως και του μέτρου;

Αυτονόητο ότι δυναμικά κα αυθαίρετα δεν ορίζονται έννοιες ηθικής τάξεως. Δε θα είχαν τότε την γενική αποδοχή. Θα έμοιαζαν με κελεύσματα κάποιας εξουσίας. Οι ηθικές, όμως, συμπεριφορές του ανθρώπου δεν καθορίζονται εξουσιαστικά.

Ο Αριστοτέλης μας έχει δώσει την απάντηση. Οι άνθρωποι που έχουν φρόνηση, οι νουνεχείς, οι στοχαζόμενοι, όσοι δηλαδή έχουν μυαλό, αυτοί ορίζουν την έννοια της μεσότητας. Παράλληλα, για να διασφαλιστεί η έννοια μιας αντικειμενικής και αποδεκτής μεσότητας, υπάρχουν και λειτουργούν ως όρια οι δύο έννοιες των άκρων, δηλαδή η υπερβολή και η έλλειψη. Είναι οι ορίζουσες έννοιες, αυτές που καθορίζουν το νοητικό τοπίο, το σημείο δηλαδή στο οποίο βρίσκεται η μεσότητα.

Καταληκτικό συμπέρασμα

Οτιδήποτε ταυτίζεται με το υπερβολικό, το διογκωμένο, το πληθωρικά ακραίο που δεν αυτοπεριορίζεται και δεν περιστέλλεται, όχι μόνο δεν περιέχει την έννοια του μέτρου αλλά την καταργεί ολοσχερώς.

Απ’ την άλλη πλευρά, οτιδήποτε ανήκει στο άλλο άκρο, δηλαδή στην έλλειψη, είναι το αντίζυγο της υπερβολής. Και η έλλειψη ακυρώνει και καταργεί την έννοια του μέτρου και της μεσότητας. Για παράδειγμα, η σπατάλη, ως έννοια υπερβολής και ως κακή διαχείριση, είναι ακραία κατάσταση. Δεν περιέχει το μέτρο. Επίσης, η τσιγγουνιά ως μια έλλειψη, καταργεί και αυτή το μέτρο. Ανάμεσά τους, ως κέντρο και μεσότητα, είναι το μέτρο: η λογική, η συγκρατημένη, η σωστή διαχείριση της ιδιωτικής και της δημόσιας οικονομίας.

ΝΠ, 25/09/2013


[1] Το ρητό ανήκει στον Κλεόβουλο (6ος αι. π. Χ.). Η σωστή του εκδοχή είναι «Μέτρον ἄριστον».

Ένα λειτουργικό σύνολο λόγου, ήχων, εικόνων και μουσικής…

Στην εποχή μας η συμβατική διδασκαλία της λογοτεχνίας τείνει να αλλάξει και να επιβληθεί πλέον μια καινοφανής, ανατρεπτική, επαναστατική και πολύτροπη διδακτική της λογοτεχνίας.

Βέβαια, το μάθημα της λογοτεχνίας, επειδή προϋποθέτει τη μελέτη έντυπου κειμένου, συνιστά μια μαθησιακή διαδικασία όπου ο λόγος είναι τόσο κυρίαρχος και ηγεμονικός, ώστε σχεδόν επισκιάζει το πάντα. Αυτή, ακριβώς, η δεσποτική κυριαρχία του λογοτεχνικού λόγου είναι ίσως η βασική αιτία που το μάθημα αυτό δεν έχει επηρεασθεί τόσο έντονα από την εισβολή της τεχνολογίας στην εκπαίδευση και από τα νέα μαθησιακά περιβάλλοντα.

Για να φανούν όμως οι τεράστιες δυνατότητες της σύγχρονης τεχνολογίας, θα μου επιτραπεί μια σύντομη παρένθεση. Θα αναφερθώ σε δύο πολύ πρώιμα παραδείγματα, όταν ακόμη δεν υπήρχαν οι σύγχρονες δυνατότητες.

Το φθινόπωρο του 1978, ευρισκόμενος στο Παρίσι της Γαλλίας, παρακολουθώ, μεταξύ πολλών άλλων, ένα μάθημα λογοτεχνίας σε δημόσιο Γυμνάσιο. Στην τάξη διδάσκεται το ποίημα του Apollinaire Η γέφυρα του Μιραμπώ. Ομάδα μαθητών έχει αναλάβει, με τα μέσα εκείνης της εποχής, να μετασχηματίσει το συγκεκριμένο ποιητικό κείμενο σε ποιητικό σενάριο και με βάση αυτό να δημιουργήσει ένα φιλμ, μια ταινία μικρού μήκους.

Το αποτέλεσμα ήταν ομολογουμένως εκπληκτικό. Δηλαδή: τα εγγεγραμμένα στο ποίημα στοιχεία: οι εικόνες, η γέφυρα, ο Σηκουάνας, τα ρέοντα νερά, τα επιπλέοντα φύλλα, ο ποιητικός ρυθμός, η μουσική ροή του λόγου, όλα δηλαδή τα στοιχεία είχαν μετασχηματιστεί σε ένα ζωντανό λειτουργικό σύνολο λόγου, ήχων, εικόνων και μουσικής.

Τι, ακριβώς, είχε επιτύχει η ομάδα αυτών των μαθητών; Από το μονότροπο έντυπο ποιητικό κείμενο είχε κατορθώσει να δημιουργήσει ένα πολυτροπικό κείμενο, μια άλλη ποιητική αφήγηση που συνδύαζε το λόγο, τον ήχο, τη ζωντανή εικόνα και τη μουσική. Είχε βιώσει δηλαδή η ομάδα των μαθητών το κείμενο και το απέδιδε πολυτροπικά.

Το 1984 έζησα το ίδιο διδακτικό πείραμα με ελληνόφωνο τώρα ποίημα: τη Σαλαμίνα της Κύπρος του Σεφέρη. Δημιουργός του εκπληκτικού αποτελέσματος το Τμήμα Έρευνας και Τεκμηρίωσης του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου της Κύπρου.

Salamina_Kyprou

Μέσα από αυτά τα δύο πολύ πρώιμα παραδείγματα μπορεί κανείς όχι απλώς να εικάσει αλλά να δει και να βεβαιωθεί εμπράγματα πώς θα μπορούσε η σύγχρονη τεχνολογία, ως εργαλείο διδασκαλίας, να ανανεώσει τη διδακτική της λογοτεχνίας. Να γίνω όμως πιο σαφής και να αναφερθώ σε συγκεκριμένα παραδείγματα, σε διδακτικές πρακτικές και σε προσφερόμενες και λειτουργικές δυνατότητες.

Τι θα μπορούσε δηλαδή να κάνει ένας σύγχρονος δάσκαλος με όσα στοιχεία διαθέτει σήμερα;

  • Να εξοικειώσει σταδιακά τους μαθητές του σ’ ένα καινούριο μαθησιακό περιβάλλον, το ονομαζόμενο δικτυακό.
  • Να εθίσει τους μαθητές στη διαδικτυακή ερευνητική διαδικασία, όχι βέβαια του τύπου: ψάχνω, βρίσκω, εκτυπώνω, παρουσιάζω, γιατί κάτι τέτοιο φυσικά και δε συνιστά έρευνα. Είναι απλώς μια τυποποιημένη εργασία, που δε βοηθάει στην πρόσκτηση κάποιας δεξιότητας. Γι’ αυτό, οι ερευνητικές εργασίες, με πρωτογενή πηγή το διαδίκτυο, πρέπει να θέτουν τέτοια ζητούμενα, ώστε ο μαθητής διερευνώντας τα πολλά, να μάθει να λειτουργεί κριτικά – επιλεκτικά.
  • Να αναθέσει στους μαθητές να αναζητήσουν και να φωτίσουν μόνοι τους το γραμματολογικό και το ευρύτερο ιστορικό φορτίο του κειμένου. Να υπενθυμίσω εδώ ότι η λεγόμενη ιστορικότητα του κειμένου περιλαμβάνει πολλά υποθέματα και υποερωτήματα: ποιος το έγραψε, πότε, πού, κάτω από ποιο ιστορικό – κοινωνικό πλαίσιο, πρώτη δημοσίευση, κριτικές αντιδράσεις, ενδοκειμενικές ιστορικές αναφορές, εργοβιογραφικά του συγγραφέα κλπ.
  • Να τους οδηγήσει στο Σπουδαστήριο του Νέου Ελληνισμού, από τα πιο οργανωμένα στο διαδίκτυο, να διαλέξουν το καβαφικό ποίημα που διδάχτηκαν, να το ακούσουν σε τρεις διαφορετικές απαγγελτικές εκδοχές (Λαμπέτη, Γ. Π. Σαββίδη, Κυρ. Ευθυμίου) και να γράψουν ποια αποδίδει καλύτερα την ποιητική λογική. Να ασκήσουν δηλαδή οι μαθητές ένα είδος προσληπτικής και ακουστικής ευαισθησίας.
  • Να τους εξοικειώσει με τη λογική των συγκρίσεων. Να δουν δηλαδή οι μαθητές λ.χ. τη Φόνισσα πρώτα ως κειμενικό γεγονός και μετά ως θεατρική απόδοση με την Κονιόρδου ή και ως κινηματογραφική μεταφορά. Το ουσιώδες, βέβαια, δεν είναι απλώς η παρακολούθηση της θεατρικής και κινηματογραφικής μεταφοράς. Το ουσιώδες είναι να αναζητήσουν οι μαθητές κατά τι διαφέρει η κειμενική από τη θεατρική και τη φιλμική αφήγηση.
  • Το κορυφαίο που θα μπορούσε να γίνει: να δημιουργήσουν οι διδάσκοντες ενδοσχολικά ένα ψηφιακό αρχείο για το μάθημα της λογοτεχνίας. Το αρχείο σε ιδανικό σχεδιασμό να μπορούσε να περιλαμβάνει:

-  ψηφιοποιημένα λογοτεχνικά κείμενα (τα διδασκόμενα και τα ζητούμενα παράλληλα ή ομόθεμα)

-  ψηφιακό υλικό κατά συγγραφέα, κατά ποιητή, κατά γραμματολογική περίοδο και χωριστά για κάθε κείμενο

-  ψηφιακό αρχείο φωνών (ακούγεται η φωνή διαφόρων συγγραφέων και ποιητών)

-  αρχείο απαγγελιών

-  ψηφιακό αρχείο εικόνων, προσωπογραφιών, τόπων, σκίτσων κλπ.

-  αρχείο μελοποιημένης ποίησης κλπ.

-  ψηφιακό αρχείο με αυτόγραφα ποιητών και συγγραφέων.

Όλος αυτός ο μόχθος για τη συγκέντρωση ενός τόσο πλούσιου και πολύμορφου υλικού, θα μπορούσε να αντιμετωπισθεί με ένα πολύ απλοϊκό τρόπο (πέρα από Ερευνητική Εργασία): δημιουργείται ολιγομελής λογοτεχνικός όμιλος από μαθητές. Ο όμιλος αναλαμβάνει, με την καθοδήγηση ενός διδάσκοντος και την εποπτεία ενός ειδικού σε θέματα λογοτεχνίας, να καταρτίσει μέσα σε ένα χρόνο το πλήρες αρχείο…

ΝΠ, 4/9/2013

Σημείωση: Το κείμενο αυτό είναι τμήμα ομιλίας που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο φιλολογικής ημερίδας με θέμα: Η πρόκληση της αξιολόγησης των Τ.Π.Ε. στη διδασκαλία των φιλολογικών μαθημάτων (Εκπαιδευτήρια Δούκα, 2/4/2011).

Μας φέρνει σήμερα κάποιο καλό νέο το email μας?

MailSymbol

Για τους περισσότερους από εμάς το email (ηλεκτρονικό ταχυδρομείο επί το ελληνικότερο) παραμένει, ίσως ακόμη, το σημαντικότερο μέσο (ασύγχρονης) επικοινωνίας, για κάθε είδος ανταλλαγής μηνυμάτων και ενημέρωσης. Τα περισσότερα κοινωνικά δίκτυα έχουν προκαθορισμένες επιλογές, ώστε να σε ενημερώνουν άμεσα με email, για ποικίλα ζητήματα (από το αιτήματα φιλίας μέχρι νέες δημοσιεύσεις).

Πέρα από τις καθαρώς τεχνικές κατηγορίες emails, υπάρχουν και πολλοί τρόποι χρήσης και αξιοποίησής τους. Εστιάζουμε, για τις ανάγκες της δημοσίευσης αυτής, ΜΟΝΟ σε emails που μας έχουν αποστείλει…

  1. άτομα που γνωρίζουν το email μας από εμάς τους ίδιους ή από άλλους, χωρίς απαραίτητα να τα γνωρίζουμε, και τα οποία θέλουν…
  2. καλοπροαίρετα να μας ενημερώσουν για κάτι που οι ίδιοι θεωρούν ενδιαφέρον…
  3. με ευπρεπές περιεχόμενο (δεν συζητάμε εδώ για άλλες περιπτώσεις εκούσιας παραπλάνησης), που συνήθως κάποιος άλλος τους το έχει στείλει, το οποίο, αν έχετε παρατηρήσει, τις περισσότερες φορές…
  4. χωρίς αναφορά ή πηγή προέλευσης, και εν τέλει, πολύ εύκολα, με ένα κλικ (!), κι εμείς…
  5. το προωθούμε (forward!) στους δικούς μας φίλους, στενούς ή μη, δηλαδή…
  6. σε άτομα που γνωρίζουμε το email τους… κλείνοντας τον πολύ ωραίο αυτό κύκλο, ή μάλλον συνεχίζοντας τη γραμμή στα πέρατα του διαδικτύου!

Τα emails αυτά, έχουν απίστευτο εύρος θεματολογίας, παράξενα γεγονότα, συμβουλές, όμορφες διαφάνειες, εικόνες, βίντεο… Όμως, δυστυχώς, αρκετές φορές το περιεχόμενό τους είναι τουλάχιστον αμφιβόλου εγκυρότητας και αξιοπιστίας... Διότι τελικά, αυτό το περιεχόμενο του email, δεν είναι παρά ένα “copy/paste”, που έγινε από κάποιον, από κάποια διαδικτυακή σελίδα. Και είναι πολύ εύκολο να το διαπιστώσετε, αν τυχαία επιλέξετε ένα τμήμα του κειμένου, το βάλετε στη μηχανή αναζήτησης, και αυτή θα σας εντοπίσει πολλές πολλές σχετικές ιστοσελίδες, στις οποίες το πιο πιθανό είναι να χαθείτε, διότι πολύ δύσκολα θα μπορέσετε να εντοπίσετε την αρχική προέλευση του περιεχομένου του email…

Για τα emails αυτά, λοιπόν, ισχύει ακριβώς το ίδιο πυραμιδικό τετράπτυχο αξιολόγησης περιεχομένου, όπως το είχαμε περιγράψει σε σχετικό άρθρο μας «Αναζητώ και επιλέγω πηγές και υλικό στο διαδίκτυο»…

4tetraptixo

Η «κακή πρακτική», λοιπόν, είναι η «άκριτη αναμετάδοση» της πληροφορίας. Η «καλή πρακτική» είναι η αξιολόγηση της πληροφορίας και η «αναμετάδοσή» της από τη διαδικτυακή πηγή προέλευσής της… Αυτό έχει σημαντικά πλεονεκτήματα:

  • Ελάχιστο μέγεθος email (λίγα KBs), που δεν επιβαρύνει τοπικά και εξ αποστάσεως υπολογιστικά μέσα.
  • Γρήγορη αποστολή και λήψη, που δεν φορτώνει τις διαδικτυακές γραμμές.
  • Ελεγμένη και αξιόπιστη πληροφορία (κατά το δυνατό).
  • Άμεσα κατ’ επιλογή πλοηγήσιμη (εφόσον υπάρχει μόνο μια σύντομη αρχική περιγραφή).
  • Αναφορά πηγής και δημιουργού.

Αξίζει να αναφέρουμε 3 χαρακτηριστικά παραδείγματα από την πρώτη πρακτική:

  1. Είχε κυκλοφορήσει, ως κείμενο σε email παλιότερα (και σε 2-3 μεγάλα διαφορετικά χρονικά διαστήματα), ένα όντως ενδιαφέρον άρθρο με θέμα τη «Σοφία και Μουσικότητα της Ελληνικής Γλώσσας» με πολλά στοιχεία αμφίβολης προέλευσης, αλλά σίγουρα με γλωσσικές ανακρίβειες. Μετά από σχετικό ψάξιμο, εντοπίσαμε την αρχική προέλευσή του. Ο συγγραφέας του ήταν ανώνυμος…
  2. Μια πολύ ενδιαφέρουσα παρουσίαση με θέμα “Ενημέρωση για τον καρκίνο από το νοσοκομείο John Hopkins“, τελικά ήταν “hoax” μήνυμα, το οποίο ανάγκασε το αναγνωρισμένο νοσοκομείο Johns Hopkins (προσέξτε την αθώα παραλλαγή ονόματος) να κάνει ειδική αναφορά σε σχετικό άρθρο του, το “Cancer Update Email“…
  3. Μια πολύ πρόσφατη και ιδιαίτερα γενικευμένη αποστολή, αναφέρεται σε μία απίστευτη συνέντευξη – ηχηρή παρέμβαση (!) που δίνει ο ακαδημαϊκός Μπαμπινιώτης στο δημοσιογράφο Παύλο Τσίμα…

Αξιοποιώντας, ως παράδειγμα για τη δεύτερη πρακτική, μια διπλή προσέγγιση (και αισθητικά και λειτουργικά), η οποία έχει να κάνει:

  • με την επιμέλεια και τη συλλογή της πληροφορίας (π.χ. τύπου Pinterest) και τη διάδοσή της (π.χ. τύπου Twitter), μέσα από την «έμμεση» λογική επικοινωνίας με “followers”, αλλά και
  • με την εστιασμένη «ασύγχρονη» αποστολή της πληροφορίας (π.χ. τύπου Email), μέσα από την «άμεση» λογική επικοινωνίας με “contacts”

δημιουργήσαμε την παρακάτω πρότυπη αποστολή email, της τάξης των 100 KBs, με 10 επιλεγμένες διασυνδέσεις – links, που έχει προκύψει από μεμονωμένες και χωροβόρες αποστολές. H τυπολογία και το περιεχόμενο αυτού του περιεκτικού ψηφιακού «τεχνήματος» μπορεί να λειτουργήσει και ως έναυσμα για νέες και πρωτότυπες ερευνητικές εργασίες…

Καλή πλοήγηση…

ΓΚ, 20/8/2013

ΥΓ: Μια πολύ ενδιαφέρουσα “καλή πρακτική” αποστολής email με επιλεγμένο εκπαιδευτικό υλικό είναι και το “SoF Newsletter” που επιμελείται ο Πάνος Παπουτσής, ο οποίος και μου υπέδειξε τα δύο παρακάτω σχετικά άρθρα:

Οδυσσέας Ελύτης: Πρώτα Ποιήματα – Του Αιγαίου

Η ποίηση προσεγγίζεται με πολλούς τρόπους. Ένας απ’ αυτούς είναι η οπτική βίωση ή προσέγγιση του ποιητικού λόγου,  που μάλιστα προσφέρει στους μαθητές περισσότερες δυνατότητες ενεργητικής συμμετοχής στη μαθησιακή διαδικασία. Πιο συγκεκριμένα, αφήνουμε τους μαθητές να ανιχνεύσουν οπτικά το ποιητικό σώμα και να καταγράψουν οτιδήποτε εμπίπτει άμεσα στην όρασή τους. Αυτή τη μεθοδολογία προσέγγισης του ποιητικού λόγου θα την παρακολουθήσουμε για τη μελέτη ποιήματος του Ελύτη…

Μορφή Α΄

[Το ποίημα όπως ακριβώς δημοσιεύτηκε στην πρώτη ποιητική συλλογή του Οδυσσέα Ελύτη, Προσανατολισμοί, Πυρσός, 1940].

Ι

Ο έρωτας
Το αρχιπέλαγος
Κι η πρώρα των αφρών του
Κι οι γλάροι των ονείρων του
Στο πιο ψηλό κατάρτι του ο ναύτης ανεμίζει
Ένα τραγούδι
 
Ο έρωτας
Το τραγούδι του
Κι οι ορίζοντες του ταξιδιού του
Κι η ηχώ της νοσταλγίας του
Στον πιο βρεμένο βράχο της η αρραβωνιαστικιά προσμένει
Ένα καράβι
 
Ο έρωτας
Το καράβι του
Κι η αμεριμνησία των μελτεμιών του
Κι ο φλόκος της ελπίδας του
Στον πιο ελαφρό κυματισμό του ένα νησί λικνίζει
Τον ερχομό
 

Μορφή Β΄

Elytis

Διαπιστώσεις – επισημάνσεις με τη διαδικασία της οπτικής βίωσης

α.     Το ποίημα φέρεται άτιτλο

(αριθμείται με λατινική αρίθμηση).

β.     Αναπτύσσεται σε τρεις ισόστιχες (= 6στιχες) στροφικές ενότητες.

γ.     Το ποίημα «πάσχει» από ολική αστιξία.

δ.     Όλοι οι στίχοι αρχίζουν με κεφαλαίο γράμμα.

ε.     Όλοι οι στίχοι της πρώτης στροφής, συγκριτικά με τους αντίστοιχους των δύο άλλων στροφών, έχουν την ίδια λεξική ανάπτυξη

(= δηλαδή τον ίδιο αριθμό λέξεων με όμοια τα γραμματικά στοιχεία).

Ενδεικτικά:

στ. 1  :       επαναλαμβάνεται αυτούσιος
                   (= δίλεξος, α-ρηματικός, ουσιαστικό)
στ. 2  :       τρίλεξος
(= έναρθρο ουσιαστικό, ουδέτερο γένος + κτητικό, α-ρηματικός)
στ. 3:         α-ρηματικός, έξι λεξικά στοιχεία
                   (απόλυτη σύμπτωση γραμματικών τύπων)
στ. 4:         α-ρηματικός, έξι λεξικά στοιχεία
                   (απόλυτη σύμπτωση γραμματικών τύπων)
στ. 5:        ο μόνος ρηματικός. Tο ρήμα σε κάθε 5ο στίχο είναι τριτοπρόσωπο και παροξύτονο. Τα γραμματικά είδη των λέξεων συμπίπτουν. Ο στίχος έχει το μεγαλύτερο ποιητικό ανάπτυγμα.
στ. 6:       δίλεξος, α-ρηματικός, ίδια συντακτική λειτουργία
 

στ.   Οι στίχοι σε κάθε στροφική ενότητα δημιουργούν ένα είδος ποιητικής σκάλας.

ζ.     Οι στίχοι σε κάθε στροφή, από τον πρώτο στίχο μέχρι και τον πέμπτο, «μεγαλώνουν» ως προς το ποιητικό ανάπτυγμα σταδιακά και ξαφνικά, στον 6ο στίχο, συστέλλονται σε ένα ουσιαστικό.

Η διαδικασία οπτικής προσέγγισης μπορεί να εφαρμοστεί σε κάθε μάθημα και σε κάθε γνωστικό αντικείμενο, ιδιαίτερα στη Γραμματική, στο Συντακτικό, στην Ιστορία, στη Γεωγραφία, κλπ. Προϋποθέτει, βέβαια, ότι ο διδάσκων έχει οργανώσει το μάθημα με κατάλληλα σχέδια και οργανογράμματα, πάνω στα οποία θα στηριχθεί η οπτικοποιημένη διδασκαλία αλλά και η οπτικοποιημένη δημιουργική έκφραση των μαθητών, ακόμη και σε θέματα των Ερευνητικών Εργασιών…

Ένα ενδιαφέρον παράδειγμα οπτικοποίησης από ένα εντελώς διαφορετικό γνωστικό αντικείμενο, μπορείτε να απολαύσετε στο παρακάτω βίντεο…

ΝΠ, 3/8/2013

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 145 other followers