Αρχείο ετικέτας αρχαία ελληνικά

Ένας ακόμη Ύμνος για τον Άνθρωπο…

Του Νικήτα Παρίση

Ο Σοφοκλής έγραψε τον πρώτο ύμνο για τον άνθρωπο. Τον πέμπτο αιώνα πριν από τον Χριστό. Τον διαβάζουμε σήμερα στην τραγωδία του Αντιγόνη και στεκόμαστε θαυμαστικά στους πρώτους υμνητικούς στίχους: Πολλά είναι αυτά που προκαλούν το θαυμασμό μας. Όμως το πιο θαυμαστό από όλα είναι ο άνθρωπος.

Το πιο κοινότοπο ερώτημα που θα μπορούσε κανείς να σκεφθεί σήμερα, θα ήταν μάλλον το ακόλουθο: τι θα έγραφε άραγε ο Σοφοκλής, αν ζούσε σήμερα και έβλεπε τα εκπληκτικά και εκπλήσσοντα επιτεύγματα της σύγχρονης τεχνολογίας;

Η ουσία του ύμνου φυσικά και δε θα άλλαζε. Θα δυσκολευόταν μόνο ο τραγικός ποιητής, ανάμεσα στα τόσα και τόσα, να ξεχωρίσει το κορυφαίο και το πιο ασύλληπτο, ακόμη και για την πιο ευφάνταστη φαντασία.

Ακόμα και εμείς που τα ζούμε άμεσα και μεταμορφώνουμε την καθημερινότητα της ζωής μας, δεν μπορούμε να ξεχωρίσουμε το ξεχωριστά προεξέχον. Νιώθουμε μόνο μέσα μας πληθωρικό τον θαυμασμό, όμοιας έντασης και ποιότητας με εκείνον που ένιωσε κάποτε, στα προχριστιανικά χρόνια, ο μέγας Σοφοκλής. Θαυμασμός στο μέγιστο και για τον δημιουργό άνθρωπο και για τα δημιουργήματά του.

Σκέπτεται μόνο κανείς τα όσα χειριζόμαστε καθημερινά. Τα συνηθίσαμε ήδη και μας φαίνονται πλέον κοινά και πολύ οικεία. Σκεφθείτε το ασύλληπτο: μένεις στην Αθήνα και, χωρίς καθόλου να υποστείς την περιπέτεια της μετακίνησης, μπορείς και στέλνεις, σε οποιοδήποτε μέρος της γης, οτιδήποτε έχει η οθόνη του υπολογιστή σου: απλά κείμενα σε γραμμική μορφή, πολυτροπικά κείμενα, εικόνες, φωτογραφίες, μουσική, οποιοδήποτε άλλο αρχείο ήχου. Και ψιθυρίζεις μέσα σου, σαν άλλος Σοφοκλής: τίποτα πιο θαυμαστό απ’ τον άνθρωπο και τα εκπλήσσοντα δημιουργήματά του.

Ζεις τον άλλον, τον συνάνθρωπο, τον φίλο, τον εργαζόμενο, τον άγνωστο, που απέχει χιλιόμετρα και χιλιόμετρα από σένα, σαν να ήταν μια διαρκώς παρούσα και εφαπτόμενη στη ζωή σου ύπαρξη. Τελικά, ναι, η επικοινωνία που ενώνει, που δένει δυο υπάρξεις και δημιουργεί ποικίλες σχέσεις. Ακόμη και θαυμαστές συναισθηματικές διδυμίες!!!

d
Φωτό: Ναταλία Κωτσάνη

Κι όμως!!!… Ο άνθρωπος, ο μεγαλουργός, ο αφάνταστα δημιουργικός, ο εκπληκτικά επινοητικός, ο θαυμαστικά εφευρετικός, δεν μπορεί να ξεπεράσει τη μεγαλύτερη ευθραυστότητα που ο ίδιος δημιούργησε και αυτό- εγκλωβίστηκε μέσα της: το γεγονός ότι τα πάντα στη ζωή μας, η ίδια μας η ύπαρξη, η λειτουργία όλων των συστημάτων μας, καταρρέουν σε ερείπια μόλις μας λείψει ο μέγας ρυθμιστής της ζωής μας: ο ηλεκτρισμός, η ηλεκτρική ενέργεια. Αυτή είναι η μεγάλη μας ευθραυστότητα!!!

Σκεφθείτε το πολύ απλά: λίγες ώρες χωρίς ηλεκτρισμό και ο παγκόσμιος ιστός της μεγαλοσύνης μας καταρρέει!!! Αυτός ο Άνθρωπος, ο μικρός, ο μέγας!!!

ΝΠ, 31/7/2015

 

Advertisements

«[Παν] μέτρον άριστον» – απλές νύξεις για την έννοια του μέτρου στη ζωή μας

Το παραπάνω γνωμικό είναι από τα πιο γνωστά. Ακούγεται μάλιστα πολύ συχνά στον καθημερινό μας λόγο. Το λένε ακόμη και άνθρωποι, που η αρχαιομάθειά τους είναι πολύ ισχνή ή, ακόμη, και μηδενική. Ακούγεται, μάλιστα, με δύο φραστικές εκδοχές. Στην πρώτη με το επίθετο «παν» ως πρώτη λέξη και στη δεύτερη χωρίς αυτό το επίθετο. Δηλαδή:

α) Πᾶν μέτρον ἄριστον

β) Μέτρον ἄριστον [1]

Το ουσιαστικό, βέβαια, πρόβλημα δεν είναι οι δύο φραστικές παραλλαγές. Το καίριο και το ουσιαστικό βρίσκεται αλλού: ποια είναι η έννοια και η ουσία της λέξης μέτρον· πώς ορίζεται αυτή η έννοια και ποιος, τελικά, την ορίζει.

Για να μπορέσουμε να απαντήσουμε με τρόπο σαφή, κατανοητό και κάπως ζωντανό – παραστατικό, θα καταφύγουμε στον Αριστοτέλη και πιο συγκεκριμένα στο βιβλίο του Ηθικά Νικομάχεια.

Για να μην προκαλέσουμε σύγχυση, θα αξιοποιήσουμε τα όσα λέγει ο Έλληνας φιλόσοφος για την έννοια της αρετής, δημιουργώντας ένα δικό μας απλό σχήμα, με βάση τα αριστοτελικά λόγια:

Metron1

Δηλαδή: η αρετή (ή το μέτρον) βρίσκεται στο κέντρο, είναι μια μεσότητα ανάμεσα σε δύο ακραίες καταστάσεις που η μία είναι η έλλειψη και η άλλη είναι η υπερβολή.

Άρα:   η αρετή (ή το μέτρον) είναι μια μεσότητα, ένα κέντρο, ανάμεσα σε δύο άκρα. Το ένα είναι η έλλειψη και το άλλο η υπερβολή.

Για να φανεί καλύτερα αυτό το συμπέρασμα, χρησιμοποιούμε ένα ακόμη παραστατικό παράδειγμα:

Metron2

Ποιος ορίζει το κέντρο, τη μεσότητα;

Υπάρχει, βέβαια, ένα ακόμη θέμα ή και πρόβλημα: ποιος ορίζει και ποιος καθορίζει την έννοια του κέντρου, της μεσότητας, επομένως και του μέτρου. Υπάρχει κάποια αρχή, ένα είδος ηθικής εξουσίας που θεσπίζει, δυναμικά ή αυθαίρετα, πού ακριβώς βρίσκεται αυτή η περίφημη έννοια της μεσότητας, επομένως και του μέτρου;

Αυτονόητο ότι δυναμικά κα αυθαίρετα δεν ορίζονται έννοιες ηθικής τάξεως. Δε θα είχαν τότε την γενική αποδοχή. Θα έμοιαζαν με κελεύσματα κάποιας εξουσίας. Οι ηθικές, όμως, συμπεριφορές του ανθρώπου δεν καθορίζονται εξουσιαστικά.

Ο Αριστοτέλης μας έχει δώσει την απάντηση. Οι άνθρωποι που έχουν φρόνηση, οι νουνεχείς, οι στοχαζόμενοι, όσοι δηλαδή έχουν μυαλό, αυτοί ορίζουν την έννοια της μεσότητας. Παράλληλα, για να διασφαλιστεί η έννοια μιας αντικειμενικής και αποδεκτής μεσότητας, υπάρχουν και λειτουργούν ως όρια οι δύο έννοιες των άκρων, δηλαδή η υπερβολή και η έλλειψη. Είναι οι ορίζουσες έννοιες, αυτές που καθορίζουν το νοητικό τοπίο, το σημείο δηλαδή στο οποίο βρίσκεται η μεσότητα.

Καταληκτικό συμπέρασμα

Οτιδήποτε ταυτίζεται με το υπερβολικό, το διογκωμένο, το πληθωρικά ακραίο που δεν αυτοπεριορίζεται και δεν περιστέλλεται, όχι μόνο δεν περιέχει την έννοια του μέτρου αλλά την καταργεί ολοσχερώς.

Απ’ την άλλη πλευρά, οτιδήποτε ανήκει στο άλλο άκρο, δηλαδή στην έλλειψη, είναι το αντίζυγο της υπερβολής. Και η έλλειψη ακυρώνει και καταργεί την έννοια του μέτρου και της μεσότητας. Για παράδειγμα, η σπατάλη, ως έννοια υπερβολής και ως κακή διαχείριση, είναι ακραία κατάσταση. Δεν περιέχει το μέτρο. Επίσης, η τσιγγουνιά ως μια έλλειψη, καταργεί και αυτή το μέτρο. Ανάμεσά τους, ως κέντρο και μεσότητα, είναι το μέτρο: η λογική, η συγκρατημένη, η σωστή διαχείριση της ιδιωτικής και της δημόσιας οικονομίας.

ΝΠ, 25/09/2013


[1] Το ρητό ανήκει στον Κλεόβουλο (6ος αι. π. Χ.). Η σωστή του εκδοχή είναι «Μέτρον ἄριστον».

Από το παλιό στο φρέσκο: το όνειρο της ανανέωσης στην ελληνική εκπαίδευση

Υπάρχει ακόμη πολλή σκουριά. Οξειδωμένες αρθρώσεις που κάνουν δύσκαμπτο και δυσκίνητο το σώμα. Ισχυρές και παγιωμένες αντιλήψεις βαραίνουν το στήθος και δεν επιτρέπουν την ελεύθερη ανάσα. Το κρατούν καθηλωμένο στα ίδια και τα ίδια, δεμένο με χοντρά σχοινιά, το σώμα της ελληνικής εκπαίδευσης.

Όποιος, όμως, είναι καθηλωμένος στον ίδιο τόπο, πάσχει από έλλειψη ευρυχωρίας· δεν ανασαίνει ελεύθερα· σβήνει λίγο λίγο η δημιουργική, η ρηξικέλευθη σκέψη και χάνεται, ίσως και οριστικά, η ικανότητα για τολμηρές τομές και φρέσκιες αναζητήσεις.

Σ’ ένα τέτοιο κλίμα αυτοκαθήλωσης σε τριμμένα και οξειδωμένα σχήματα (= διδασκόμενης ύλης, στόχων, νοοτροπίας, μεθοδολογίας, διδακτικής φιλοσοφίας κλπ.), έγκλειστη στη μεγαλόστομη ρητορική της αυταρέσκειας, χάνεται και υποφέρει ή και βασανίζεται η ελληνική εκπαίδευση.

Μήπως φαντάζουν όλα αυτά υπερβολικά και διογκωμένα; μήπως μοιάζουν να απορρέουν από την ίδια πηγή της νεοελληνικής γκρίνιας και μιζέριας; μήπως, τελικά, βλέπουμε τα πράγματα με θολωμένη, από ποικίλες σκοπιμότητες, όραση;

Writing pen

Ευτυχώς, είναι εύκολο να καταδείξουμε ότι ισχύουν τα ακριβώς αντίθετα. Δεν υπάρχει δηλαδή πρόθεση διόγκωσης· ούτε η μίζερη μεμψιμοιρία· και η όραση διατηρεί τη διαύγειά της και βλέπει τα πράγματα με ευκρίνεια και στις πραγματικές τους διαστάσεις.

Χρειάζεται, βέβαια, και ο εμπράγματος λόγος: να δώσουμε δηλαδή τα αποδεικτικά στοιχεία· αυτά που βεβαιώνουν ότι η ελληνική εκπαίδευση είναι στατική, ακίνητη και καθηλωμένη· ότι της λείπει δηλαδή η δυναμική της ουσιαστικής ανανέωσης. Θα αρκούσαν, πιστεύω, ελάχιστα παραδείγματα από την ενδοσχολική διδακτική πραγματικότητα για να φανεί, με απτό τρόπο, η αλήθεια της εκπαιδευτικής απραξίας ή, έστω, και νωχέλειας… (συνέχεια στο παρακάτω pdf)

από το μαθητή ως κέντρο, αναπτύσσεται ερευνητική εργασία, που κατατείνει στην ανακάλυψη της γνώσης…

ΝΠ, 16/12/2012

Αρχαία ελληνική γλώσσα: η δομική λειτουργία της γλώσσας

Το νέο πρόγραμμα σπουδών για το μάθημα της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας και Γραμματείας της Α΄ Λυκείου, εισάγει μια νέα διδακτική αντίληψη σχετικά με τους τρόπους προσέγγισης των αρχαιοελληνικών κειμένων.

Οι τρόποι αυτοί, συγκριτικά με τους μέχρι τώρα ισχύοντες, προκαλούν σημαντικές αλλαγές στην όλη διδακτική πρακτική και μεθοδολογία, καθώς και στη βασική στοχοθεσία του μαθήματος.

Ανατρέπονται, επομένως, τα ισχύοντα και καθιερώνονται πρωτοφανέρωτες αλλαγές. Για μια πρώτη ενημέρωση, σημειώνονται εδώ μερικές από τις πιο ουσιώδεις:

α) Ο πρωταρχικός στόχος, προς τον οποίο κατατείνει η όλη διδακτική διαδικασία, δεν είναι πλέον η μετάφραση του αρχαίου κειμένου αλλά η πλήρης και πολλαπλή κατανόησή του·

β) το κείμενο κατανοείται πάντα ως προϊόν των κοινωνικών και ιστορικών συνθηκών μέσα στις οποίες γεννήθηκε·

γ) η αρχαία ελληνική γλώσσα δεν διδάσκεται με τον παρωχημένο και σχολαστικό γραμματικο–συντακτικό τρόπο αλλά ως συνολική δομική – λειτουργική οργάνωση, μέσα από την οποία αναδεικνύεται μια συγκεκριμένη συντακτική τάξη και λογική·

δ) αυτή η συντακτική λογική αποκαλύπτει το πώς διαρθρώνεται και οργανώνεται ο αρχαιοελληνικός λόγος ως ροή νοημάτων·

ε) στην καθημερινή διδακτική πρακτική, έχει ξεχωριστή σημασία η λογικο–συντακτική αναδόμηση του κειμένου.

Arxaia_Ellinika_Domiki_Leitourgia

ΝΠ, Σεπτ. 2011

Σχέδιο αξιολόγησης: Ξενοφώντος Ελληνικά, Β, ΙΙ, 2 – 4

Από τη φετινή χρονιά, στην Α΄ τάξη του Λυκείου, δοκιμάζονται νέοι τρόποι στη διδασκαλία της αρχαίας ελληνικής γλώσσας. Συγκεκριμένα, χωρίς αλλαγές στη διδακτέα ύλη, έχουν αλλάξει πολλά άλλα πράγματα: στοχοθεσία, διδακτική μεθοδολογία, δυναμική αξιοποίηση των ΤΠΕ, καθώς και οι τρόποι αξιολόγησης (δε ζητείται, λ.χ., μετάφραση!).

Το κριτήριο που ακολουθεί θέλει, ακριβώς, να δώσει ένα πρώτο ενδεικτικό σχέδιο αξιολόγησης του μαθήματος.

Arxaia_Ellinika_Xenofon

ΝΠ, 12/11/2011

Οπτικός σχεδιασμός: οι πλάγιες πτώσεις ως προσδιορισμοί ρημάτων

Στα όσα ακολουθούν, παραθέτουμε ένα ενδεικτικό σχέδιο οπτικοποιημένου μαθήματος για τη διδασκαλία ενός κεφαλαίου συντακτικού της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, που θα μπορούσε να αξιοποιηθεί και στο Γυμνάσιο και στο Λύκειο.

Για το μάθημα θα χρειαστεί ένας ηλεκτρονικός υπολογιστής, ένας projector, διαδραστικός πίνακας (προαιρετικά) και οι διαφάνειες για τη σταδιακή παρουσίαση.

Plagies_Ptwseis

ΝΠ, 23/20/2011