Αρχείο ετικέτας γλώσσα

Από τη Συρία στην Κένυα: ένα διαφορετικό οδοιπορικό παγκόσμιας ποίησης…

Η σημερινή Παγκόσμια Ημέρα της Ποίησης, 21 Μαρτίου 2016, είναι αφιερωμένη στους πρόσφυγες και τους μετανάστες που αναζητούν καταφύγιο σε άλλες χώρες αλλά κι ελπίδα για ένα καλύτερο μέλλον.

Badr
Nizar Ali Badr

Η ποίηση ως λόγος έχει τη δύναμη να μεταφέρει μηνύματα, εικόνες, αιτήματα σχεδόν το ίδιο γοργά όσο τα σημερινά μέσα τεχνολογίας.

Αυτό που την κάνει να ξεχωρίζει όμως, είναι ότι ως μορφή τέχνης έχει τη δυνατότητα να μεταφέρει την ελπίδα, την ομορφιά της ψυχής, τον αυθεντικό πόνο, την παιδεία, την κουλτούρα, την ανάγκη για έναν κόσμο που να αξίζει σε όλους και να ανήκει σε όλους.

Έναν κόσμο που να αξίζει να σωθεί.

Βασιλική Κωτσάνη, 21/3/2016

Σημείωση: Και ένα παλιότερο αφιέρωμα για την Παγκόσμια Ημέρα της Ποίησης, το οποίο χρησιμοποιήθηκε στην εκδήλωση «90 χρόνια Μίκης ~ 90 χρόνια Μάνος» (Ζάκυνθος 19/3/2016)
Advertisements

Προλογίζοντας κείμενα μιας τετραετίας…

Στην Ελλάδα τείνει να επικρατήσει μια συγκεκριμένη συγγραφική πρακτική. Εννοώ το εξής: οι περισσότεροι συγγραφείς, προκειμένου να συντηρούν μια πιο ζωντανή παρουσία και προβολή, προβάλλουν συχνά τη συγγραφική τους οντότητα, δημοσιεύοντας μικροκείμενα στον ημερήσιο ή περιοδικό ή κα ηλεκτρονικό τύπο.

Όταν συγκεντρωθεί ένας εύλογος αριθμός τέτοιων μικροκειμένων, αρχίζει να λειτουργεί μια δεύτερη έντονη επιθυμία: όλοι μας θέλουμε τα διάσπαρτα κείμενά μας να τα δούμε συσσωματωμένα να δημοσιεύονται σε ένα μικρό ενιαίο τομίδιο. Τα περισσότερα βιβλία στην Ελλάδα, ιδιαίτερα όσα ανήκουν στο είδος της μελέτης και του δοκιμίου, εκδίδονται με αυτή συνήθως την πρακτική.

Tetraetia

Στο δικό μας blog, από το Σεπτέμβριο του 2011 μέχρι και σήμερα, δημοσιεύσαμε διάφορα μικροκείμενα για ποικίλα θέματα, που όλα όμως, είτε άμεσα είτε έμμεσα, σχετίζονται με τη σύγχρονη τεχνολογία…

Είναι, επομένως, φυσικό να θέλουμε και εμείς, ενδεχομένως και οι αναγνώστες μας, να τα δούμε συγκεντρωμένα σε ένα ενιαίο κειμενικό corpus. H διαφορά μας είναι ότι τα προσφέρουμε διαθέσιμα σε όλους στην αρχική ψηφιακή τους μορφή και στο ίδιο πάντα blog.

Ν. Παρίσης, 1/10/2015

[Ευχαριστούμε τη Ν. Λεβέντη για τη συγκέντρωση των άρθρων]

Η εξω–γλωσσική επικοινωνία: η τεχνολογία και τα νέα «αλφάβητα»

του Νικήτα Παρίση

Έχω μιαν αίσθηση πού σχεδόν τείνει να γίνει βεβαιότητα: αρχίζει πλέον, ιδιαίτερα μεταξύ των νέων, να αναπτύσσεται μια καινοφανής μορφή επικοινωνίας. Θα μπορούσα, σε μια πρώτη αξιολόγηση, να τη χαρακτηρίσω εξω–γλωσσική. Η ουσία αυτού του πρώτου χαρακτηρισμού στηρίζεται σε μια δεδομένη πραγματικότητα ή σε μια ισχύουσα πλέον εφαρμογή. Συγκεκριμένα, αυτή η νέα εξωγλωσσική μορφή επικοινωνίας δε στηρίζεται στη χρήση και αξιοποίηση των λεξικών στοιχείων της γλώσσας, δε χρησιμοποιεί δηλαδή ελληνικές λέξεις. Το χειρότερο: καταργεί το ελληνικό αλφάβητο, εισάγει μια νέα μορφή γραμματισμού και, γενικά, κινείται έξω από τη λογική και την πραγματικότητα της γλώσσας.

Emoticons
Πηγή: Wikipedia

Στην ουσία, αυτή η νέα εξω-γλωσσική μορφή επικοινωνίας δεν εκφράζεται με τα δεδομένα γλωσσικά μας σύμβολα – γράμματα. Τα καταργεί και εισάγει νέα «γράμματα» ή μάλλον ιδεογράμματα. Η επικοινωνία δηλαδή μεταξύ πομπού και δέκτη στηρίζεται στη χρήση εικόνων ή συμβόλων που η λογική τους παραπέμπει στα ανατολικά (ιαπωνικά και κινεζικά) ιδεογράμματα.

Οι απαρχές αυτής της νέας «γλώσσας» ξεκίνησαν από τα λεγόμενα έξυπνα κινητά τηλέφωνα. Σ’ αυτά πρωτοαποθηκεύτηκαν διάφορα εικονίδια – οι λεγόμενες φατσούλες καταρχήν, αργότερα και άλλα διαφορετικής μορφής – με τα οποία ο χρήστης μπορούσε, κυρίως, να εκφράσει συναισθηματικές καταστάσεις. Άρχισε δηλαδή σταδιακά να στοιχειοθετείται μια νέα «γλώσσα» – ας την πούμε εικονιδιακή – ιδεογραμματική.

Αυτό το πρώτο βήμα μπορεί να ξεκίνησε ως μια χαριτωμένη ή και ευρηματική εκφραστική συντόμευση, που είχε και το χάρισμα της εικονογραφημένης πρωτοτυπίας. Τείνει όμως πλέον να πάρει διαστάσεις, που κανείς δεν είχε φαντασθεί, και να παγιώνεται ως μια νέα «γλώσσα» πρωτοβάθμιας, έστω, επικοινωνίας.

Πολύ πρόσφατα, ο ημερήσιος τύπος (βλ. εφημερίδα Τα Νέα του Σαββάτου, 10.1.2015) μας δίνει δύο σημαντικές ειδήσεις: οι δύο μεγάλες εταιρείες – Apple και Google – έχουν ενσωματώσει στις συσκευές τους 722 διαφορετικά σύμβολα ή τα προσφέρουν κωδικοποιημένα στις διεθνείς βάσεις προγραμματισμού. Γεννιέται, επομένως, μια νέα «γλώσσα» που ως επικοινωνιακό «εργαλείο» καταργεί τις ήδη υπάρχουσες. Πρόκειται για μια μορφή μη συγχρονικής επικοινωνιακής επανάστασης με απρόβλεπτες συνέπειες.

Και, ακριβώς, αυτή είναι η ουσία: να εξετάσει δηλαδή κανείς τις όποιες απρόβλεπτες συνέπειες αυτής της επικοινωνιακής επανάστασης. Καταρχήν, να δούμε ποια είναι τα θετικά που μας προσφέρει: μια διαφορετική εκφραστική – μια εικονογραφούμενη εξω-γλωσσική επικοινωνία· έναν καινούριο γλωσσικό κώδικα, περιορισμένης όμως νοηματικής εμβέλειας· μια επικοινωνιακή συντόμευση και, τέλος, μια παίζουσα μορφή ανταλλαγής νοημάτων, που κάποιες φορές δεν ομιλούν άμεσα και προαπαιτούν για την κατανόησή τους και μιαν άσκηση σκέψης για την αποκωδίκευσή τους.

Τα αρνητικά θα μπορούσε κανείς να τα προεικάσει ως ερχόμενα, ιδιαίτερα αν τα δει στην προοπτική του χρόνου. Συγκεκριμένα, αυτή η μερική κατάργηση της ισχύουσας γλώσσας γίνεται ένας πρόσθετος λόγος να οδηγηθούν οι νέοι σήμερα σε μια πλήρη σχεδόν αγλωσσία ή, έστω, σε μια εκφραστική πτώχευση. Εξελίσσεται δηλαδή σε εκπληκτικά και εκπλήσσοντα επιτεύγματα η τεχνολογία αλλά, ταυτόχρονα, παθητικοποιεί τον άνθρωπο και τον εγκλωβίζει σε συμπεριφορικά, εκφραστικά και νοητικά στερεότυπα που δημιουργούν ομότροπα στη σκέψη άτομα. Τέτοιες, όμως, ομοιότητες οδηγούν σε μιαν άλλης μορφής φτωχοποίηση του σύγχρονου ανθρώπου. Αυτή είναι, ασφαλώς μια πολύ γκρίζα προοπτική ή, έστω, ένα δυσάρεστο ενδεχόμενο, που θα πρέπει κανείς να το απεύχεται.

 

Ο πληθωρισμός της πληροφορίας: ταξινομώντας γλωσσικές πηγές…

Σήμερα ζούμε τον πληθωρισμό της πληροφορίας. Ένα είδος καταιγισμού και υπεραφθονίας. Ποτέ άλλοτε ο άνθρωπος δεν είχε τόσες πηγές άμεσης, ζωντανής και ποικίλης ενημέρωσης και πληροφόρησης. Μπορεί ο σύγχρονος άνθρωπος να πάσχει από αβάσταχτες στερήσεις, όμως η πληροφορία προσφέρεται πλέον σε απροσμέτρητες ποσότητες.

Writing penΦυσικά, όπου υπάρχει υπεραφθονία, τίθεται και θέμα σωστών επιλογών. Η σωστή επιλογή προϋποθέτει ενημέρωση και αναζήτηση. Η αναζήτηση και ο εντοπισμός του θέματος που μας ενδιαφέρει, δεν είναι εύκολη υπόθεση. Ιδιαίτερα στον κόσμο της διαδικτυακής πληροφορίας, εύκολα κινδυνεύει κανείς να χαθεί μέσα στον πλούτο και την αφθονία της πληροφορίας. Αυτός, ακριβώς, ο κίνδυνος επιβάλλει την ύπαρξη βοηθητικών πλοηγών. Τότε το «ταξίδι» στο πέλαγος της πληροφορίας γίνεται πιο ασφαλές και περισσότερο γοητευτικό.

Η ιδέα αυτή, λοιπόν, στη διαδικτυακή βιβλιογραφία, όλο και πιο συχνά, αναφέρεται με την έννοια της κριτικής επιμέλειας «curation» και οδηγεί στην άνθιση διαφόρων εργαλείων, πέρα από το τρίπτυχο SiteBlogWiki. Εργαλεία, τα οποία, μετά την εύρεση και επιλογή πηγών, βοηθούν στην κατηγοριοποίηση και συγκέντρωσή τους, είναι, μεταξύ άλλων πολλών, το Pinterest και το Scoopit (με ποικίλα παραδείγματα). Βασισμένοι στις σκέψεις αυτές, επιχειρούμε τη διαμοίραση δύο σημαντικών οδηγών…

O πρώτος οδηγός, το Βασικό Υποστηρικτικό Υλικό για τα Γλωσσικά Μαθήματα, συγκεντρώνει τις σημαντικότερες πηγές οι οποίες σχετίζονται με γλωσσικά θέματα, μέσα από μία «τρίπτυχη ταξινομία». Δεν απευθύνεται κατ’ ανάγκη μόνο σε όσους ασχολούνται με τη γλώσσα, αλλά και σε όλους μας, αφού περιλαμβάνει χρήσιμα ψηφιακά γλωσσικά εργαλεία (όπως π.χ. λεξικά, οπτικο-ακουστικό υλικο, λογισμικά κλπ).

O δεύτερος οδηγός, Proteas-Sources, συνιστά μια αποδελτιωτική εργασία που διευκολύνει να εντοπίσει κανείς το θέμα που τον ενδιαφέρει και να έχει άμεσα στη διάθεσή του όλες τις σχετικές ηλεκτρονικές διευθύνσεις. Έχει προέλθει από την πολυθεματική αφθονία διδακτικών σεναρίων που συγκροτούν το πρόγραμμα «Πρωτέας: εκπαιδευτικά σενάρια για τα γλωσσικά μαθήματα» του ΚΕΓ, τα οποία εμπλουτίζονται συνεχώς.

ΓΚ, ΝΠ, 30 Νοεμβρίου 2014

Η ψηφιακή μοναξιά: ο αυτο-εγκλεισμός σε ένα γοητευτικό κόσμο

Σκηνή πρώτη

Αίθουσα αναμονής στο αεροδρόμιο Ελ. Βενιζέλος. Εβδομήντα περίπου άτομα περιμένουμε να επιβιβαστούμε στο μικρό αεροσκάφος της Ολυμπιακής για τα Γιάννενα. Κάθομαι σε μια θέση που μπορώ να εποπτεύω και να περιεργάζομαι τα πρόσωπα όλων των συνεπιβατών μου.

Δεν ακούγεται τίποτα. Βουλιάζουμε όλοι σε βαθιά σιωπή. Ο καθένας χάνεται, βυθισμένος στη μικρή οθόνη του κινητού ή καi σε κάποιο i-pad. Εβδομήντα τόσες βουβές μοναξιές. Ζουν σε άλλον κόσμο. Μια ζωντανή εικόνα αυτo-εγκλεισμού στον κόσμο της ψηφιακής γοητείας.

Κατά διαστήματα ακούγεται και κάποιο τηλέφωνο. Σιγανές φωνές απαντάνε στις κλήσεις. Σύντομες και κοφτές. Σχεδόν μηχανικές. Σαν να βιάζονται όλοι να γυρίσουν στις εικόνες τους, να εγκλειστούν ξανά στην ψηφιακή τους μοναξιά. Κάποτε, όταν δεν υπήρχε η απαγόρευση του καπνίσματος, σε τέτοιες αίθουσες, τις ανθρώπινες μοναξιές τις απορροφούσε το τσιγάρο. Τότε είχαμε τη μοναξιά του καπνού. Τώρα η μοναξιά μας είναι εικονογραφημένη ή ομιλούσα ή και παίζουσα στη γοητευτική φωτεινότητα ενός i-pad.

psifiaki_monaxia Πηγή: The year of the mobile consumer…

Σκηνή δεύτερη

Στα Γιάννενα. Πρωινό Κυριακής. Σε ύπαιθρη παραλίμνια καφετέρια. Ανοιξιάτικη αιθρία ολόγυρα. Όμορφη γαλάζια μέρα. Περνάει άμεσα στην ψυχή και αιθριάζει ο μέσα κόσμος. Ανθίζουν παντού χαμόγελα. Οι μικρές, οι σχεδόν ασήμαντες, αλλά τόσο απαραίτητες στιγμές στη ζωή μας: ένας πρωινός κυριακάτικος καφές και η στεφάνη του ορίζοντα γεμίζει αμέσως γλυκές προσδοκίες.

Κάθομαι με τη φίλη συνάδελφο και απολαμβάνουμε τη γοητευτική αίσθηση ευτυχίας του κυριακάτικου καφέ. Ζει σ’ αυτή την πόλη. Είναι κορυφαία φιλόλογος με πολλή ευαισθησία μέσα της και με χαμογελαστή όραση. Μιλάμε ακατάπαυστα. Να προλάβουμε τον τρέχοντα χρόνο. Αρνιόμαστε να μας πνίξει η κούφια σιωπή: μια έμπρακτη αντίσταση στην αφωνία και την ομιλητική αμηχανία του σύγχρονου ανθρώπου.

Ολόγυρα δροσερά ζευγάρια. Ζουν την αιθρία της ηλικίας τους. Δεν ομιλούν. Είναι ζευγάρια σιωπής. Βυθισμένα στις μικρές οθόνες. Δε βλέπονται. Θα ξεχάσει ο ένας το πρόσωπο του άλλου. Γεμίζουν με ρυτίδες αμίλητης ζωής το χρόνο τους. Τα απορρόφησε τα όμορφα ζευγάρια η μαγεία της εικόνας, η εικονική απατηλή πραγματικότητα. Ο άλλος κόσμος που μας παγιδεύει και μας αλώνει στην ομορφιά του. Νιώθεις μια πικρή λύπη μέσα σου: τόσες ανοιξιάτικες παρουσίες ολόγυρα και να αφήνονται να βουλιάζουν σε άδειες σιωπές! Ολόγυρα τα αγέρωχα βουνά. Μια μαγεία. Κανείς δεν τα βλέπει. Τα όμορφα βουνά έγιναν το μη θεατό τοπίο. Απίστευτο!

Ήρθε στο νου μου μια σκηνή από παλιά ταινία του Αντονιόνι. Ένας άντρας και μια γυναίκα μέσα σε βάρκα, αν θυμάμαι καλά. Ο άντρας: Πες κάτι! Η γυναίκα: Τι να πω; Ο θάνατος του λόγου, μαζί και ο θάνατος μιας σχέσης. Ένα βαθύ κενό ανάμεσα σε δύο υπάρξεις. Προφητικός ο Αντονιόνι. Προφήτεψε τις αμίλητες στιγμές της τωρινής ζωής μας.

Σκηνή τρίτη

Στο αεροπλάνο. Επιστρέφω στην Αθήνα. Έχω περίπου 40 ολόκληρα λεπτά στοχαζόμενης σιωπής. Κατακλύζουν το μυαλό πιεστικά και βασανιστικά ερωτήματα. Συνωθούνται. Δεν τα μετράω. Τα αραδιάζω άτακτα στην άκρη της μνήμης. Θα τα ξανασκεφτώ αργότερα. Προσπαθώ τώρα να τα συγκρατήσω:

  • Μήπως περάσαμε πια στον αιώνα της ψηφιακής μονοκρατορίας; Θα ζούμε πλέον τη μαγεία των χρωμάτων σκυμμένοι μόνοι μας στις ψηφιακές οθόνες;
  • Ζούμε την εποχή της ολικής αποξένωσης, μέσα στην οποία ο πρωινός καφές σε παραλίμνια καφετέρια και το άρωμα της ζεστής ανθρώπινης συνομιλίας έχουν πλέον καταντήσει ανέφικτες πολυτέλειες και νοσταλγούμενος αριστοκρατισμός ζωής;
  • Είμαστε οι ωραίες εγωπαθείς μοναξιές οι γεμάτες, μέχρι κορεσμού, από αφάνταστες πληροφορίες. Αποθήκες δηλαδή συσσώρευσης ψηφιακού υλικού;
  • Μπορούμε να σηκώσουμε τόσο αβάσταχτο βάρος, τόσον όγκο και τόσον πληθωρισμό εικόνας και πληροφορίας; Πνιγόμαστε σε μια νέα θάλασσα, που όλα κυματίζουν μπροστά μας γοητευτικά και μας σαγηνεύουν; Πόσο ατέλειωτος είναι αυτός ο ερευνητικός ψηφιακός κόσμος;
  • Τη γαλάζια αιθρία της ψυχής πότε θα τη ζήσουμε;

ΝΠ, Σεπτέμβριος 2014

Ψηφιακός πολιτισμός

Πάει καιρός που πρωτοδιάβασα τον όρο «ψηφιακός πολιτισμός». Ομολογώ ότι δεν ξαφνιάστηκα. Είχα πλέον αποδεχθεί τη νέα πολιτιστική πραγματικότητα: ο κόσμος είχε ήδη εισέλθει σε μια καινούρια εποχή, της κυριαρχίας των ψηφιακών μέσων επικοινωνίας. Ένιωθα ότι αυτή η νέα πραγματικότητα θα έπρεπε, στο γλωσσικό επίπεδο, να αποδοθεί με έναν νεοπαγή γλωσσικό όρο.

Γενικότερα, όταν η δημιουργική επινοητικότητα του ανθρώπου παράγει νέα και εκπλήσσοντα προϊόντα πολιτισμού, τότε επιστρατεύεται και η δημιουργικότητα της γλώσσας. Θα πλάθονται νέες γλωσσικές πραγματικότητες, για να αποδοθούν ως έννοιες τα καινούρια πολιτιστικά προϊόντα. Έτσι δημιουργήθηκε το 1968 η νέα λέξη προσσελήνωση (αναλογικά προς το προσγείωση), για να αποδοθεί ο θρίαμβος του ανθρώπου με την κατάκτηση της Σελήνης. Ισχύει δηλαδή ο πάγιος νόμος: υπάρχει μόνο αυτό που μπορεί η γλώσσα μου να το ονομάσει.

History_Nasa_gov

NASA: Apollo 11 Image Gallery

Αυτονόητο, βέβαια, ότι ο όρος «ψηφιακός πολιτισμός» συνιστά, για την ελληνική γλώσσα, μεταφραστικό δάνειο. Αποδίδει στη δική μας γλώσσα τον ξένο όρο: e-culture που εννοιολογικά αποδίδει και απεικονίζει μια νέα πολιτιστική πραγματικότητα, που έχει πλέον εισβάλει, ως κυρίαρχη κατάσταση, σε όλες τις πτυχές της καθημερινότητάς μας.

Το πρόβλημα, βέβαια, δεν είναι ο νέος όρος. Το ουσιώδες, φυσικά, είναι κάτι άλλο: με ποια δηλαδή δυναμική λειτουργεί αυτός ο όρος στην καθημερινή μας ζωή; Αυτό είναι το ουσιώδες και το πρωταρχικό πρόβλημα. Να γίνω, όμως, σαφέστερος και να προδηλώσω ότι τον όρο «ψηφιακός πολιτισμός» δεν τον εννοούμε όλοι με τον ίδιο τρόπο.

Άλλοι υπερτονίζουν τη μία σημασιολογική έννοια του όρου. Πιστεύουν δηλαδή ότι η σημασιακή δυναμική του όρου «ψηφιακός πολιτισμός» θα πρέπει, κυρίως και πρωτίστως, να εννοηθεί ως διακίνηση, προβολή ή και παγκόσμια διάχυση και εξάπλωση πολιτιστικών προϊόντων. Στην ουσία δηλαδή αναφερόμαστε στις σύγχρονες τεχνολογίες και τις θεωρούμε ως μέσα και ως εργαλεία διακίνησης πολιτιστικών προϊόντων.

Υπάρχει, όμως, και η άλλη πλευρά. Είναι αυτή που εννοεί τον «ψηφιακό πολιτισμό» όχι ως τρόπο διακίνησης πολιτιστικών προϊόντων αλλά ως δύναμη που παράγει νέες μορφές, καινούρια δηλαδή πράγματα στο πεδίο του πολιτισμού.

Θα αρκούσε, ενδεχομένως, ένα παράδειγμα για να φανεί η διαφορά. Πριν από την εισβολή της ψηφιακής πραγματικότητας στη ζωή μας, παραγόταν ένα, κυρίως, είδος κειμένων – τα γραμμικά ή μονοτροπικά κείμενα. Σήμερα, όμως, η κυριαρχία των ψηφιακών μέσων παράγει καινούριες κειμενικές πραγματικότητες, που μπορούν να συνδυάζουν ήχο, εικόνα και κείμενο. Αυτονόητο, βέβαια, ότι αυτές οι νέες κειμενικές πραγματικότητες, δημιουργούν καινούρια μορφή γραμματισμού, καθώς και ποικίλες αλλαγές στις αναγνωστικές συμπεριφορές του ανθρώπου. Δημιουργείται δηλαδή ένα διαφορετικό είδος «ανάγνωσης», σχετικά με τις νέες κειμενικές μορφές. Εννοώ ότι αυτές μπορούν να διαβάζονται και με τη λεγόμενη «αντι-γραμμική» ανάγνωση.

digital-intelligence-in-everyday-life

Digital intelligence everyday life

Υπάρχει και μια άλλη ουσιώδης πλευρά που θα μπορούσαμε να εξετάσουμε: τα νέα πολιτιστικά προϊόντα, που συνιστούν τον ψηφιακό πολιτισμό, τι πληροφοριακό, μαθησιακό, ψυχαγωγικό κλπ., περιβάλλον δημιουργούν και πώς επιδρούν στον ψηφιακό αναγνώστη;

Καταρχήν, πρέπει να λάβουμε υπόψη ότι η ψηφιακή πολιτιστική αφθονία έχει, συνήθως, ένα χαρακτήρα προσωρινότητας και ρευστότητας. Καθημερινά μεταλλάσσεται, με αποτέλεσμα ο υπερβολικός όγκος, το γνωσιακό μέγεθος και το διαρκώς μεταβαλλόμενο πληροφοριακό υλικό να δημιουργούν ποικίλες επιπτώσεις στον ψηφιακό αναγνώστη: γνωσιακό κορεσμό, μαθησιακό τρόμο, πληροφοριακή ρευστότητα, συμπίεση στις νοητικές λειτουργίες, ενδεχομένως και σύγχυση.

Από την άλλη, βέβαια, πλευρά δεν παύει να μας τυραννάει το υποθετικό, έστω, ερώτημα: πόση πνευματική πενία θα βασάνιζε τον άνθρωπο και σε τι κατάσταση ένδειας εσωτερική θα βρισκόταν, αν δεν υπήρχε στη ζωή μας ο ψηφιακός πολιτισμός. Η καθημερινότητά μας θα ήταν πολύ στεγνή υπερβολικά άχρωμη, ανιαρά επίπεδη και υπέρμετρα στενή και περιορισμένη στην πληροφόρηση.

Μπορούμε, ακόμη, να δούμε και κάτι άλλο: σήμερα, σε επίπεδο τουλάχιστον τυπικής δυνατότητας, υπάρχει για όλους μας μια ανοιχτή και δυνατή πρόσβαση στα προϊόντα του ψηφιακού πολιτισμού. Όλοι δηλαδή μπορούμε, μπροστά στην έκπληκτη όρασή μας, να χαρούμε τα προϊόντα του ψηφιακού πολιτισμού. Αυτό, καταρχήν, ως υπάρχουσα και λειτουργούσα δυνατότητα, παγιώνει στη ζωή μας ένα μέγιστο αγαθό: καθιερώνεται δηλαδή ένα είδος δημοκρατικής ισότητας, που λειτουργεί ως δυνατότητα ανοιχτής πρόσβασης στα αγαθά του πολιτισμού. Εξάλλου, παρέχεται σε όλους μας και μια άλλη μέγιστη δυνατότητα: να γίνουμε, όσοι το επιθυμούμε, οι ίδιοι παραγωγοί πολιτισμού μέσω μιας προσωπικής ιστοσελίδας ή ενός ψηφιακού δημιουργήματος. Να γευθούμε δηλαδή τη χαρά ότι συμμετέχουμε ενεργά στη δημιουργία του ψηφιακού πολιτισμού.

Politismos Το «συννεφόλεξο» του παρόντος κειμένου με το Tagxedo

 Πού θα πρέπει, ενδεχομένως, να καταλήξουμε;

Ίσως και να μη χρειάζεται να καταλήξουμε κάπου. Το ουσιώδες είναι ένα: ζούμε, εκόντες άκοντες, μέσα στο δίχτυ του ψηφιακού πολιτισμού. Το γεγονός αυτό δεν μπορεί κανείς να το αγνοήσει. Συνιστά τη ζώσα καθημερινότητά μας. Μόνο που θα πρέπει μέσα σ’ αυτή την πολιτιστική ευρυχωρία που ανοίγεται μπροστά μας, να λειτουργούμε ως αναγνώστες νηφάλια, κριτικά, εκλεκτικά και επιλεκτικά. Το γιατί είναι γνωστό:

μέσα στην ψηφιακή αφθονία και στον ψηφιακό πληθωρισμό, κυκλοφορούν και προϊόντα που συνιστούν καταστάσεις πολιτιστικού ευτελισμού.

ΝΠ-Κείμενο, ΓΚ-Ψηφιακά μέσα, 28/5/2014

Τα γραμμικά και πολυτροπικά κείμενα… (ΙΙ)

Ένα γραπτό κείμενο έχει πάντα μία εγγενή αδυναμία. Το εγγενής σημαίνει ότι αυτή η αδυναμία βρίσκεται μέσα στη φύση του ίδιου του κειμένου. Δεν μπορεί δηλαδή να την αποβάλει και να απαλλαγεί απ’ αυτή.

Την εγγενή αδυναμία των γραπτών κειμένων την ονομάζουμε γραμμικότητα. Πράγματι, ένα έντυπο κείμενο, ως εικόνα γραπτού λόγου, ξετυλίγεται λίγο λίγο, καθώς η όρασή μας παρακολουθεί, γραμμή γραμμή, τη ροή των λέξεων και των γραμμάτων. Μπορούμε πολύ εύκολα, πάνω σε μία έντυπη σελίδα, να μετρήσουμε το σύνολο των γραμμών, το άθροισμα των λέξεων, ακόμη και των γραμμάτων. Σήμερα, αυτές τις πολλαπλές αθροίσεις τις κάνει αυτόματα ο υπολογιστής. Αυτό, ακριβώς, το άθροισμα των γραμμών και η συνολική αλυσίδα των λέξεων, που δημιουργεί την κάθε γραμμή, συνιστούν την έννοια της γραμμικότητας ενός κειμένου.

Ερώτημα εύλογο: γιατί η γραμμικότητα συνιστά αδυναμία για ένα κείμενο;

Για να κατανοήσουμε τη γραμμικότητα ως αδυναμία, μπορούμε να πάρουμε ως παράδειγμα ένα αφηγηματικό κείμενο. Καθώς ένα τέτοιο κείμενο ξετυλίγει, λίγο λίγο, την αφήγηση κάποιων περιστατικών, έχει μόνο τρεις δυνατότητες: να καθηλωθεί στο παρόν της αφήγησης, να ανατρέξει στο παρελθόν ή να αναχθεί στο μέλλον. Άλλη δυνατότητα δεν έχει. Δεν μπορεί, για παράδειγμα, να αφηγηθεί ταυτόχρονα δύο περιστατικά που συμβαίνουν την ίδια στιγμή. Αυτή η αφηγηματική αδυναμία οφείλεται στο γεγονός ότι τα κείμενα είναι γραμμικά. Αυτή, τελικά, η γραμμικότητά συνιστά και την αδυναμία τους.

Την αδυναμία της γραμμικότητας δεν την έχει η φιλμική αφήγηση. Η τέχνη δηλαδή του κινηματογράφου, που συνιστά μορφή πολυτροπικού κειμένου (= λόγος, εικόνα, κίνηση, ζωντανή δράση, ήχος, μουσική κλπ.) έχει φθάσει στην υπέρβαση της γραμμικότητας. Μπορεί δηλαδή να αφηγηθεί ταυτόχρονα δύο περιστατικά που συμβαίνουν την ίδια στιγμή. Μπορεί δηλαδή η αφηγούμενη οθόνη να «σπάσει» σε δύο ταυτόχρονα προβαλλόμενες αφηγήσεις. Επομένως, το έντυπο κείμενο αφηγηματικά είναι μονοτροπικό, ενώ η φιλμική αφήγηση είναι πολυτροπική.

Την ίδια δυνατότητα με τον κινηματογράφο έχει η δρώσα θεατρική αφήγηση. Μπορεί δηλαδή επί σκηνής να δημιουργηθούν δύο σημεία δράσης και ο θεατής να παρακολουθεί την ταυτόχρονη εξέλιξη δύο αφηγηματικών νημάτων.

Σήμερα, ο υπολογιστής με τις πολλαπλές δυνατότητες που προσφέρει, καταργεί εύκολα τη γραμμικότητα και δημιουργεί κείμενα που παρουσιάζουν μια πολυμορφία. Αυτή, όμως, η πολυμορφία, που συνιστά την έννοια της κειμενικής πολυτροπικότητας, παρουσιάζει με τη σειρά της άλλου είδους εγγενείς αδυναμίες. Συγκεκριμένα, οδηγεί σταδιακά στη συρρίκνωση του καθαρού λόγου – σπανιότερα και στην κατάργηση ή και το θάνατο του λόγου ή, ακόμη, σε μια μορφή «σπαστικού» λόγου που δεν εξασφαλίζει την ομαλή ροή των νοημάτων.

Αυτού του είδους τα κείμενα, τα λεγόμενα δηλαδή πολυτροπικά, είναι κείμενα οπτικού εντυπωσιασμού. Το μονόμορφο και μονότονο γραμμικό κείμενο αντικαθίσταται από ένα άλλο, διαφορετικής οπτικής ποιότητας, που δίνει έμφαση στην εικόνα, στατική ή κινητική, τον ήχο, τη μουσική, το σκίτσο κλπ. και περιορίζει τη λειτουργία του λόγου. Η παντοδυναμία δηλαδή και η πολλαπλή μονοκρατορία της εικόνας, τείνει να εξοβελίσει το λόγο. Φυσικά, ένα τέτοια κείμενο οπτικής και ακουστικής πολυμορφίας δεν μπορεί να αναπτύξει σύνθετα νοήματα, ούτε να είναι υπερβολικά εκτενές γιατί προκαλεί οπτική και αναγνωστική κόπωση.

Peinasmenos_Gatos

Πηγή: Νεοελληνική Γλώσσα (Α’ Γυμνασίου) [Tι πλούσια γλώσσα για έναν πεινασμένο γάτο!], Philippe Geluck, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 2003.

Σε τελευταία ανάλυση, θα μπορούσαμε να πούμε ότι τα πολυτροπικά κείμενα, που «μπουκώνουν» την όραση και την ακοή, μοιάζουν να έχουν δημιουργηθεί από μία συγκεκριμένη ανάγκη: να λειτουργήσουν ως διάκοσμος, οπτικός ή ακουστικός, των γραμμικών κειμένων. Η ισχυρή, όμως, εντύπωση που αρχικά προκάλεσαν, επεξέτεινε την κυριαρχική τους τάση και ώθησε τα κείμενα λόγου στο περιθώριο.

Εντούτοις, στη συνείδηση του κάθε αναγνώστη, παραμένει ως κυρίαρχος άρχων το γραμμικό κείμενο, με την έννοια του κλασικού βιβλίου. Η εικόνα δεν μπόρεσε, τελικά, να καταπιεί τον κειμενικό λόγο. Απόδειξη ότι τα ποιητικά κείμενα που ως λόγο πήραν τη μορφή σχεδίου (βλ. το ποίημα Καλλιγράφημα του Σεφέρη, στο Ημερολόγιο Καταστρώματος, Β’) δεν μπόρεσαν να επικρατήσουν και να εκτοπίσουν τα απλά κειμενικά ποιήματα, αυτά δηλαδή που είναι καθαρά γραμμικά.

ΝΠ, 16/3/2014