Αρχείο ετικέτας ποίηση

Από τη Συρία στην Κένυα: ένα διαφορετικό οδοιπορικό παγκόσμιας ποίησης…

Η σημερινή Παγκόσμια Ημέρα της Ποίησης, 21 Μαρτίου 2016, είναι αφιερωμένη στους πρόσφυγες και τους μετανάστες που αναζητούν καταφύγιο σε άλλες χώρες αλλά κι ελπίδα για ένα καλύτερο μέλλον.

Badr
Nizar Ali Badr

Η ποίηση ως λόγος έχει τη δύναμη να μεταφέρει μηνύματα, εικόνες, αιτήματα σχεδόν το ίδιο γοργά όσο τα σημερινά μέσα τεχνολογίας.

Αυτό που την κάνει να ξεχωρίζει όμως, είναι ότι ως μορφή τέχνης έχει τη δυνατότητα να μεταφέρει την ελπίδα, την ομορφιά της ψυχής, τον αυθεντικό πόνο, την παιδεία, την κουλτούρα, την ανάγκη για έναν κόσμο που να αξίζει σε όλους και να ανήκει σε όλους.

Έναν κόσμο που να αξίζει να σωθεί.

Βασιλική Κωτσάνη, 21/3/2016

Σημείωση: Και ένα παλιότερο αφιέρωμα για την Παγκόσμια Ημέρα της Ποίησης, το οποίο χρησιμοποιήθηκε στην εκδήλωση «90 χρόνια Μίκης ~ 90 χρόνια Μάνος» (Ζάκυνθος 19/3/2016)

Προλογίζοντας κείμενα μιας τετραετίας…

Στην Ελλάδα τείνει να επικρατήσει μια συγκεκριμένη συγγραφική πρακτική. Εννοώ το εξής: οι περισσότεροι συγγραφείς, προκειμένου να συντηρούν μια πιο ζωντανή παρουσία και προβολή, προβάλλουν συχνά τη συγγραφική τους οντότητα, δημοσιεύοντας μικροκείμενα στον ημερήσιο ή περιοδικό ή κα ηλεκτρονικό τύπο.

Όταν συγκεντρωθεί ένας εύλογος αριθμός τέτοιων μικροκειμένων, αρχίζει να λειτουργεί μια δεύτερη έντονη επιθυμία: όλοι μας θέλουμε τα διάσπαρτα κείμενά μας να τα δούμε συσσωματωμένα να δημοσιεύονται σε ένα μικρό ενιαίο τομίδιο. Τα περισσότερα βιβλία στην Ελλάδα, ιδιαίτερα όσα ανήκουν στο είδος της μελέτης και του δοκιμίου, εκδίδονται με αυτή συνήθως την πρακτική.

Tetraetia

Στο δικό μας blog, από το Σεπτέμβριο του 2011 μέχρι και σήμερα, δημοσιεύσαμε διάφορα μικροκείμενα για ποικίλα θέματα, που όλα όμως, είτε άμεσα είτε έμμεσα, σχετίζονται με τη σύγχρονη τεχνολογία…

Είναι, επομένως, φυσικό να θέλουμε και εμείς, ενδεχομένως και οι αναγνώστες μας, να τα δούμε συγκεντρωμένα σε ένα ενιαίο κειμενικό corpus. H διαφορά μας είναι ότι τα προσφέρουμε διαθέσιμα σε όλους στην αρχική ψηφιακή τους μορφή και στο ίδιο πάντα blog.

Ν. Παρίσης, 1/10/2015

[Ευχαριστούμε τη Ν. Λεβέντη για τη συγκέντρωση των άρθρων]

Ένα λειτουργικό σύνολο λόγου, ήχων, εικόνων και μουσικής…

Στην εποχή μας η συμβατική διδασκαλία της λογοτεχνίας τείνει να αλλάξει και να επιβληθεί πλέον μια καινοφανής, ανατρεπτική, επαναστατική και πολύτροπη διδακτική της λογοτεχνίας.

Βέβαια, το μάθημα της λογοτεχνίας, επειδή προϋποθέτει τη μελέτη έντυπου κειμένου, συνιστά μια μαθησιακή διαδικασία όπου ο λόγος είναι τόσο κυρίαρχος και ηγεμονικός, ώστε σχεδόν επισκιάζει το πάντα. Αυτή, ακριβώς, η δεσποτική κυριαρχία του λογοτεχνικού λόγου είναι ίσως η βασική αιτία που το μάθημα αυτό δεν έχει επηρεασθεί τόσο έντονα από την εισβολή της τεχνολογίας στην εκπαίδευση και από τα νέα μαθησιακά περιβάλλοντα.

Για να φανούν όμως οι τεράστιες δυνατότητες της σύγχρονης τεχνολογίας, θα μου επιτραπεί μια σύντομη παρένθεση. Θα αναφερθώ σε δύο πολύ πρώιμα παραδείγματα, όταν ακόμη δεν υπήρχαν οι σύγχρονες δυνατότητες.

Το φθινόπωρο του 1978, ευρισκόμενος στο Παρίσι της Γαλλίας, παρακολουθώ, μεταξύ πολλών άλλων, ένα μάθημα λογοτεχνίας σε δημόσιο Γυμνάσιο. Στην τάξη διδάσκεται το ποίημα του Apollinaire Η γέφυρα του Μιραμπώ. Ομάδα μαθητών έχει αναλάβει, με τα μέσα εκείνης της εποχής, να μετασχηματίσει το συγκεκριμένο ποιητικό κείμενο σε ποιητικό σενάριο και με βάση αυτό να δημιουργήσει ένα φιλμ, μια ταινία μικρού μήκους.

Το αποτέλεσμα ήταν ομολογουμένως εκπληκτικό. Δηλαδή: τα εγγεγραμμένα στο ποίημα στοιχεία: οι εικόνες, η γέφυρα, ο Σηκουάνας, τα ρέοντα νερά, τα επιπλέοντα φύλλα, ο ποιητικός ρυθμός, η μουσική ροή του λόγου, όλα δηλαδή τα στοιχεία είχαν μετασχηματιστεί σε ένα ζωντανό λειτουργικό σύνολο λόγου, ήχων, εικόνων και μουσικής.

Τι, ακριβώς, είχε επιτύχει η ομάδα αυτών των μαθητών; Από το μονότροπο έντυπο ποιητικό κείμενο είχε κατορθώσει να δημιουργήσει ένα πολυτροπικό κείμενο, μια άλλη ποιητική αφήγηση που συνδύαζε το λόγο, τον ήχο, τη ζωντανή εικόνα και τη μουσική. Είχε βιώσει δηλαδή η ομάδα των μαθητών το κείμενο και το απέδιδε πολυτροπικά.

Το 1984 έζησα το ίδιο διδακτικό πείραμα με ελληνόφωνο τώρα ποίημα: τη Σαλαμίνα της Κύπρος του Σεφέρη. Δημιουργός του εκπληκτικού αποτελέσματος το Τμήμα Έρευνας και Τεκμηρίωσης του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου της Κύπρου.

Salamina_Kyprou

Μέσα από αυτά τα δύο πολύ πρώιμα παραδείγματα μπορεί κανείς όχι απλώς να εικάσει αλλά να δει και να βεβαιωθεί εμπράγματα πώς θα μπορούσε η σύγχρονη τεχνολογία, ως εργαλείο διδασκαλίας, να ανανεώσει τη διδακτική της λογοτεχνίας. Να γίνω όμως πιο σαφής και να αναφερθώ σε συγκεκριμένα παραδείγματα, σε διδακτικές πρακτικές και σε προσφερόμενες και λειτουργικές δυνατότητες.

Τι θα μπορούσε δηλαδή να κάνει ένας σύγχρονος δάσκαλος με όσα στοιχεία διαθέτει σήμερα;

  • Να εξοικειώσει σταδιακά τους μαθητές του σ’ ένα καινούριο μαθησιακό περιβάλλον, το ονομαζόμενο δικτυακό.
  • Να εθίσει τους μαθητές στη διαδικτυακή ερευνητική διαδικασία, όχι βέβαια του τύπου: ψάχνω, βρίσκω, εκτυπώνω, παρουσιάζω, γιατί κάτι τέτοιο φυσικά και δε συνιστά έρευνα. Είναι απλώς μια τυποποιημένη εργασία, που δε βοηθάει στην πρόσκτηση κάποιας δεξιότητας. Γι’ αυτό, οι ερευνητικές εργασίες, με πρωτογενή πηγή το διαδίκτυο, πρέπει να θέτουν τέτοια ζητούμενα, ώστε ο μαθητής διερευνώντας τα πολλά, να μάθει να λειτουργεί κριτικά – επιλεκτικά.
  • Να αναθέσει στους μαθητές να αναζητήσουν και να φωτίσουν μόνοι τους το γραμματολογικό και το ευρύτερο ιστορικό φορτίο του κειμένου. Να υπενθυμίσω εδώ ότι η λεγόμενη ιστορικότητα του κειμένου περιλαμβάνει πολλά υποθέματα και υποερωτήματα: ποιος το έγραψε, πότε, πού, κάτω από ποιο ιστορικό – κοινωνικό πλαίσιο, πρώτη δημοσίευση, κριτικές αντιδράσεις, ενδοκειμενικές ιστορικές αναφορές, εργοβιογραφικά του συγγραφέα κλπ.
  • Να τους οδηγήσει στο Σπουδαστήριο του Νέου Ελληνισμού, από τα πιο οργανωμένα στο διαδίκτυο, να διαλέξουν το καβαφικό ποίημα που διδάχτηκαν, να το ακούσουν σε τρεις διαφορετικές απαγγελτικές εκδοχές (Λαμπέτη, Γ. Π. Σαββίδη, Κυρ. Ευθυμίου) και να γράψουν ποια αποδίδει καλύτερα την ποιητική λογική. Να ασκήσουν δηλαδή οι μαθητές ένα είδος προσληπτικής και ακουστικής ευαισθησίας.
  • Να τους εξοικειώσει με τη λογική των συγκρίσεων. Να δουν δηλαδή οι μαθητές λ.χ. τη Φόνισσα πρώτα ως κειμενικό γεγονός και μετά ως θεατρική απόδοση με την Κονιόρδου ή και ως κινηματογραφική μεταφορά. Το ουσιώδες, βέβαια, δεν είναι απλώς η παρακολούθηση της θεατρικής και κινηματογραφικής μεταφοράς. Το ουσιώδες είναι να αναζητήσουν οι μαθητές κατά τι διαφέρει η κειμενική από τη θεατρική και τη φιλμική αφήγηση.
  • Το κορυφαίο που θα μπορούσε να γίνει: να δημιουργήσουν οι διδάσκοντες ενδοσχολικά ένα ψηφιακό αρχείο για το μάθημα της λογοτεχνίας. Το αρχείο σε ιδανικό σχεδιασμό να μπορούσε να περιλαμβάνει:

–  ψηφιοποιημένα λογοτεχνικά κείμενα (τα διδασκόμενα και τα ζητούμενα παράλληλα ή ομόθεμα)

–  ψηφιακό υλικό κατά συγγραφέα, κατά ποιητή, κατά γραμματολογική περίοδο και χωριστά για κάθε κείμενο

–  ψηφιακό αρχείο φωνών (ακούγεται η φωνή διαφόρων συγγραφέων και ποιητών)

–  αρχείο απαγγελιών

–  ψηφιακό αρχείο εικόνων, προσωπογραφιών, τόπων, σκίτσων κλπ.

–  αρχείο μελοποιημένης ποίησης κλπ.

–  ψηφιακό αρχείο με αυτόγραφα ποιητών και συγγραφέων.

Όλος αυτός ο μόχθος για τη συγκέντρωση ενός τόσο πλούσιου και πολύμορφου υλικού, θα μπορούσε να αντιμετωπισθεί με ένα πολύ απλοϊκό τρόπο (πέρα από Ερευνητική Εργασία): δημιουργείται ολιγομελής λογοτεχνικός όμιλος από μαθητές. Ο όμιλος αναλαμβάνει, με την καθοδήγηση ενός διδάσκοντος και την εποπτεία ενός ειδικού σε θέματα λογοτεχνίας, να καταρτίσει μέσα σε ένα χρόνο το πλήρες αρχείο…

ΝΠ, 4/9/2013

Σημείωση: Το κείμενο αυτό είναι τμήμα ομιλίας που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο φιλολογικής ημερίδας με θέμα: Η πρόκληση της αξιολόγησης των Τ.Π.Ε. στη διδασκαλία των φιλολογικών μαθημάτων (Εκπαιδευτήρια Δούκα, 2/4/2011).

Οδυσσέας Ελύτης: Πρώτα Ποιήματα – Του Αιγαίου

Η ποίηση προσεγγίζεται με πολλούς τρόπους. Ένας απ’ αυτούς είναι η οπτική βίωση ή προσέγγιση του ποιητικού λόγου,  που μάλιστα προσφέρει στους μαθητές περισσότερες δυνατότητες ενεργητικής συμμετοχής στη μαθησιακή διαδικασία. Πιο συγκεκριμένα, αφήνουμε τους μαθητές να ανιχνεύσουν οπτικά το ποιητικό σώμα και να καταγράψουν οτιδήποτε εμπίπτει άμεσα στην όρασή τους. Αυτή τη μεθοδολογία προσέγγισης του ποιητικού λόγου θα την παρακολουθήσουμε για τη μελέτη ποιήματος του Ελύτη…

Μορφή Α΄

[Το ποίημα όπως ακριβώς δημοσιεύτηκε στην πρώτη ποιητική συλλογή του Οδυσσέα Ελύτη, Προσανατολισμοί, Πυρσός, 1940].

Ι

Ο έρωτας
Το αρχιπέλαγος
Κι η πρώρα των αφρών του
Κι οι γλάροι των ονείρων του
Στο πιο ψηλό κατάρτι του ο ναύτης ανεμίζει
Ένα τραγούδι
 
Ο έρωτας
Το τραγούδι του
Κι οι ορίζοντες του ταξιδιού του
Κι η ηχώ της νοσταλγίας του
Στον πιο βρεμένο βράχο της η αρραβωνιαστικιά προσμένει
Ένα καράβι
 
Ο έρωτας
Το καράβι του
Κι η αμεριμνησία των μελτεμιών του
Κι ο φλόκος της ελπίδας του
Στον πιο ελαφρό κυματισμό του ένα νησί λικνίζει
Τον ερχομό
 

Μορφή Β΄

Elytis

Διαπιστώσεις – επισημάνσεις με τη διαδικασία της οπτικής βίωσης

α.     Το ποίημα φέρεται άτιτλο

(αριθμείται με λατινική αρίθμηση).

β.     Αναπτύσσεται σε τρεις ισόστιχες (= 6στιχες) στροφικές ενότητες.

γ.     Το ποίημα «πάσχει» από ολική αστιξία.

δ.     Όλοι οι στίχοι αρχίζουν με κεφαλαίο γράμμα.

ε.     Όλοι οι στίχοι της πρώτης στροφής, συγκριτικά με τους αντίστοιχους των δύο άλλων στροφών, έχουν την ίδια λεξική ανάπτυξη

(= δηλαδή τον ίδιο αριθμό λέξεων με όμοια τα γραμματικά στοιχεία).

Ενδεικτικά:

στ. 1  :       επαναλαμβάνεται αυτούσιος
                   (= δίλεξος, α-ρηματικός, ουσιαστικό)
στ. 2  :       τρίλεξος
(= έναρθρο ουσιαστικό, ουδέτερο γένος + κτητικό, α-ρηματικός)
στ. 3:         α-ρηματικός, έξι λεξικά στοιχεία
                   (απόλυτη σύμπτωση γραμματικών τύπων)
στ. 4:         α-ρηματικός, έξι λεξικά στοιχεία
                   (απόλυτη σύμπτωση γραμματικών τύπων)
στ. 5:        ο μόνος ρηματικός. Tο ρήμα σε κάθε 5ο στίχο είναι τριτοπρόσωπο και παροξύτονο. Τα γραμματικά είδη των λέξεων συμπίπτουν. Ο στίχος έχει το μεγαλύτερο ποιητικό ανάπτυγμα.
στ. 6:       δίλεξος, α-ρηματικός, ίδια συντακτική λειτουργία
 

στ.   Οι στίχοι σε κάθε στροφική ενότητα δημιουργούν ένα είδος ποιητικής σκάλας.

ζ.     Οι στίχοι σε κάθε στροφή, από τον πρώτο στίχο μέχρι και τον πέμπτο, «μεγαλώνουν» ως προς το ποιητικό ανάπτυγμα σταδιακά και ξαφνικά, στον 6ο στίχο, συστέλλονται σε ένα ουσιαστικό.

Η διαδικασία οπτικής προσέγγισης μπορεί να εφαρμοστεί σε κάθε μάθημα και σε κάθε γνωστικό αντικείμενο, ιδιαίτερα στη Γραμματική, στο Συντακτικό, στην Ιστορία, στη Γεωγραφία, κλπ. Προϋποθέτει, βέβαια, ότι ο διδάσκων έχει οργανώσει το μάθημα με κατάλληλα σχέδια και οργανογράμματα, πάνω στα οποία θα στηριχθεί η οπτικοποιημένη διδασκαλία αλλά και η οπτικοποιημένη δημιουργική έκφραση των μαθητών, ακόμη και σε θέματα των Ερευνητικών Εργασιών…

Ένα ενδιαφέρον παράδειγμα οπτικοποίησης από ένα εντελώς διαφορετικό γνωστικό αντικείμενο, μπορείτε να απολαύσετε στο παρακάτω βίντεο…

ΝΠ, 3/8/2013

«Εγώ είμαι ποιητής του μέλλοντος» K. Π. Καβάφης

Kavafis2Ο Καβάφης τη φετινή χρονιά που γιορτάζουμε τη διπλή επέτειο, μοιάζει να παίρνει ένα είδος εκδίκησης. Ποιητικής, φυσικά, εκδίκησης από όλους εκείνους που τον πολέμησαν άγρια  και τον αμφισβήτησαν ως ποιητή.

Αλλά ας μη σταθούμε και τόσο σε μεμψίμοιρα θέματα ή, ακόμη, και σε πρόσωπα που τα περισσότερα τα σκέπασαν οι προσχώσεις της λήθης. Σήμερα, πλέον, ο Καβάφης δεν έχει αρνητές. Η παραδοχή του Αλεξανδρινού ως μείζονος ποιητή του κόσμου, είναι οριστικά καθολική. Αυτό ανήκει πλέον στα ποιητικά μας αυτονόητα. Πρόκειται για ποιητή παγκόσμιας εμβέλειας.

Δε θα συνιστούσε, επομένως, ένα είδος υπερβολής, αν θέταμε το ερώτημα: ο Καβάφης ανήκει, όντως, στους μείζονες ποιητές του κόσμου; Κάποιοι, βέβαια, δε θέλουν να θέτουν τέτοια ερωτήματα. Δεν έχουν νόημα, υποστηρίζουν. Εξάλλου, λένε, θα μας κατηγορήσουν εύκολα για ποιητικό σωβινισμό. Φυσικά! Η Ελλάδα έχει δεδομένο και αυτονόητο το δικαίωμα να επαίρεται για τρία, κυρίως, πράγματα: για τη λάμπουσα διάχυση ενός στίλβοντος μεταφυσικά φωτός· για την «Παντάνασσα ελληνίδα θάλασσα», για τον ποιητικό της πολιτισμό από τα πανάρχαια χρόνια μέχρι και σήμερα. Σ’ αυτόν τον ποιητικό πολιτισμό ανήκει, ως προεξάρχων του χορού, ο Καβάφης. Μπορεί, λοιπόν, να αναμετρηθεί, ως ποιητικό μέγεθος, με όλους τους μείζονες ποιητές του κόσμου.

Υπάρχουν, εξάλλου, και κάποια συγκεκριμένα περιστατικά και γεγονότα που βεβαιώνουν, έμπρακτα και απτά, τη μέγιστη μεταθανάτια δόξα του Καβάφη. Πρόκειται για μια δόξα όχι ρευστή και αφηρημένη. Αντίθετα, είναι δόξα απτή, ορατή, βεβαιωμένη και από συγκεκριμένα δημόσια περιστατικά.

Να δούμε, όμως, τα πράγματα στις λεπτομέρειές τους. Ο Καβάφης, όσο ζούσε – το ξέρουμε όλοι αυτό – δε γνώρισε την καθολική κατάφαση και αναγνώριση. Είχε πολλούς αρνητές, όπως βέβαια και ένθερμους λάτρεις και μαχητικούς υποστηρικτές. Στην Ελλάδα υπήρξε οργανωμένο αντικαβαφικό μέτωπο. Ακόμα και τον Παλαμά, τον μείζονα τότε έλληνα ποιητή, είχαν παρασύρει στο αντικαβαφικό ρεύμα.

Όμως, ο ίδιος ο Καβάφης, παρόλο το κλίμα αρνητισμού και ευτελούς πολεμικής, είχε σαφή επίγνωση της αξίας του και του ποιητικού του μεγέθους. Είναι τυχαίο και συνιστά περίπτωση ποιητικού ναρκισσισμού η φράση που είπε κάποτε;(=Εγώ είμαι ποιητής του μέλλοντος). Τα χρόνια που κύλησαν τον δικαίωσαν απόλυτα, έστω και μεταθανάτια. Στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα είχε πλέον πολιτογραφηθεί στους μείζονες ποιητές του κόσμου.

Αυτήν, ακριβώς, τη μεταθανάτια δόξα του Καβάφη, χαρακτήρισα προηγουμένως απτή και ορατή. Θα αρκούσαν, πιστεύω, δύο μόνο περιστατικά, ένα πολύ πρόσφατο και το άλλο κάπως πιο παλιό, για να καταδείξουν την έννοια αυτής της ορατής μεταθανάτιας δόξας.

Πρώτα, το πιο πρόσφατο. Την περασμένη άνοιξη, Μάρτη μήνα, οργανώθηκε από το Ζωγράφειο Λύκειο της Πόλης, σε συνεργασία με τα Εκπαιδευτήρια Μαντουλίδη της Θεσσαλονίκης, μαθητικό συνέδριο στην Κωνσταντινούπολη αφιερωμένο στον Καβάφη. Ενεργό ανάμιξη και παρουσία είχε και ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος. Το σημαντικότερο: στη Σχολή της Χάλκης ο Πατριάρχης απήγγειλε τις Θερμοπύλες του Καβάφη.

Φυσικά και δεν πρόκειται για ένα τυχαίο γεγονός. Θα έλεγα μάλιστα ότι θα πρέπει να θεωρηθεί έμπρακτη μεταθανάτια αναγνώριση της καβαφικής μεγαλοσύνης από τον προκαθήμενο της Ορθοδοξίας, που ιστορικά πάντα κυριαρχείται από ένα πνεύμα αντικοσμικότητας και συντηρητισμού.

Η γενέτειρα, λοιπόν, πόλη, η Κωνσταντινούπολη, απέδωσε τη μέγιστη τιμή στον ποιητή Καβάφη και μάλιστα δια στόματος Οικουμενικού Πατριάρχη. Μ’ αυτήν, ακριβώς, την έννοια, δηλαδή με βάση το γεγονός ότι η ποίηση ενός ποιητή γίνεται λόγος φθεγγόμενος από την κορυφή της Ορθοδοξίας, μίλησα για δόξα απτή και ορατή.

Να δούμε, όμως, και το παλαιότερο περιστατικό. Όταν πέθανε η Τζάκι Κένεντι – Ωνάση, ο τότε σύντροφός της Μορίς Τέμπλσμαν, την ώρα της επικήδειας τελετής, απήγγειλε, σύμφωνα και με επιθυμία της εκλειπούσας, το ποίημα του Καβάφη Ιθάκη. Η εξόδιος λειτουργία μεταδιδόταν από τα ΜΜΕ της Αμερικής και ο καβαφικός λόγος, απαγγελλόμενος και πάλι δημόσια, σε επίσημο γεγονός, γινόταν ακουστός σε εκατομμύρια κόσμο. Την άλλη μέρα, όπως έγραψαν οι πιο έγκριτες εφημερίδες, σημείωσε ρεκόρ πωλήσεων η ποίηση του Καβάφη μεταφρασμένη στα αγγλικά από τον Εντμουντ Κήλυ.

Ποιητής, λοιπόν, ο Καβάφης μέγιστος. Ποιητής παγκόσμιας εμβέλειας. Και αυτό δεν είναι απλώς σχήμα λόγου και επινόημα του κριτικού λόγου. Είναι γεγονός. Η καβαφική ποίηση σημαδεύει όλες τις στιγμές της ζωής μας. Τον άνθρωπο του σήμερα εκφράζει, τον ηττημένο, που ζει δραματικά την πτώση, τη συντριβή και την ήττα.

ΝΠ, Ιούνιος 2013

ΥΓ: Το πλήρες κείμενο της διάλεξης στη Φιλογνωσία: Κ. Π. Καβάφης: γιατί είναι μεγάλος ποιητής;

Στην ανατολή της «ροδοδάκτυλης» Σελήνης και τη δύση του «ανέσπερου» Ήλιου…

Πόσο τυχερό μπορεί κανείς να θεωρήσει τον εαυτό του όταν, χωρίς να το έχει προσχεδιάσει, βρεθεί την κατάλληλη χρονική στιγμή στην κατάλληλη τοποθεσία, και αντικρίσει μια υπέροχη εικόνα, για την οποία συζητούσε, λίγες ώρες πριν, στην αίθουσα ενός συνεδρίου;

Πατέρας και κόρη, πάνω στη θορυβώδη 28χρονη μοτοσυκλέτα τους, μόλις είχαν ξεκινήσει από τον παραλιακό δρόμο των Αγκαθωπών (την υπέροχη παραλία της Σύρου κοντά στην Ποσειδωνία), απολαμβάνοντας πλήρως, με τις πέντε αισθήσεις τους σε αρμονία, τον μαγευτικό αυτό τόπο…

Ήταν 20.38 ακριβώς, στις 22 Ιουνίου, ημερομηνία που έχει ένα σημαντικό χαρακτηριστικό: η διάρκεια της ημέρας της είναι ελάχιστα πιο μικρή από την προηγούμενή της, που είναι η μεγαλύτερη μέρα του χρόνου. Και κάθε επόμενη μέρα, θα εξακολουθεί να μικραίνει, παραμένοντας όμως πάντα μεγαλύτερη από τη νύχτα, μέχρι να φτάσουμε στις 21 Σεπτεμβρίου (τη δεύτερη από τις  4 σημαντικές μέρες του χρόνου, στην αέναη πορεία της Γης μας)!

Ακριβώς, εκείνη λοιπόν τη στιγμή, ένα υπέροχο θέαμα απλώθηκε μπροστά μας: στη δύση, ο Ήλιος πλημμύριζε με τους απίστευτους χρωματικούς συνδυασμούς του όλη τη θαλάσσια περιοχή. Ταυτόχρονα, όμως, στην ανατολή, λίγο πάνω από το εκκλησάκι μιας χαμηλής κορυφογραμμής του νησιού, μια σχεδόν ολοστρόγγυλη τεράστια φωτεινή Σελήνη, ξεκινούσε το ορατό σε μας ταξίδι της, στη σχεδόν μικρότερη σε διάρκεια νύχτα του χρόνου…

Agathotes_Syros_22-01-2013

Τι σύμπτωση όμως! Λίγες ώρες πριν, ο υπογράφων μαζί με άλλους περίπου 30 δασκάλους (σε μία από τις 12 παράλληλες συνεδριακές συναντήσεις της Σύρου, βλ. ΥΓ1) αναρωτιόμασταν, μεταξύ άλλων, αν «Είναι δυνατόν να βρίσκεται η Σελήνη στον ημερήσιο ουρανό ταυτόχρονα με τον ήλιο«;  Η Σελήνη, λοιπόν, ως δορυφόρος της Γης, αλλά και ως ουράνιο σώμα του ηλιακού μας συστήματος, αποτελεί ένα πολύ ενδιαφέρον θέμα, που μπορεί να αξιοποιηθεί στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα, με δύο τουλάχιστον τρόπους:

  • ως γνωστικό αντικείμενο σε μαθήματα φυσικών επιστημών,
  • ως αντικείμενο μελέτης σε ερευνητικές εργασίες, με διαχρονικές πολιτισμικές συνιστώσες.

Για την πρώτη εκδοχή, μια προτεινόμενη προσέγγιση παρουσιάζεται στις παρακάτω διαφάνειες, οι οποίες συνιστούν και την παρουσίαση του άρθρου: «Πού πήγε το φεγγάρι απόψε;» (στο Συνέδριο). Περιέχει ένα ελάχιστο έναυσμα διαθεματικών ιδεών, με ενδιαφέρουσες πηγές αλλά και ερωτήματα, τα οποία μπορούν να χρησιμοποιηθούν και για τη δεύτερη εκδοχή…

Αξίζει, όμως, να εστιάσουμε σε μία από τις παραπάνω διαφάνειες, η οποία διασυνδέει, όχι απόλυτα επιτυχημένα, 3 μικρά ανεξάρτητα ποιητικά αποσπάσματα με 3 διαδραστικά «μαθησιακά αντικείμενα» Φυσικής, Γεωγραφίας και Μαθηματικών (από το Ψηφιακό Σχολείο και το Φωτόδεντρο), για τη μελέτη της Σελήνης, με τα οποία μπορείτε να… παίξετε!

Poiimata_Selini

Και όντως, τελικά η Σελήνη ανέτειλε από την… ανατολή! Γιατί; Πάντα από εκεί ανατέλλει ή ήταν τυχαίο; ανατέλλει και δύει την ίδια ώρα κάθε ημέρα; και ο Ήλιος πάντα δύει στη… δύση; ισχύουν όλα αυτά και στα δύο ημισφαίρια; ή τι αλλάζει στο νότιο ημισφαίριο;  Ερωτήματα, ίσως ασήμαντα για κάποιους,  που όμως θέλουν αρκετή δουλειά για να βρούμε, όλοι μαζί, τις απαντήσεις τους

ΓΚ, 23 Ιουνίου 2013

ΥΓ1: Ευχαριστούμε θερμότατα τον Νίκο Τζιμόπουλο και όλη την πολύ μεγάλη ομάδα οργάνωσης του «7ου Συνεδρίου για την Αξιοποίηση των ΤΠΕ στη Διδακτική Πράξη«, που με την άοκνη κάθε φορά προσπάθειά τους, οργανώνουν κάθε 2 χρόνια αυτό το κοινωνικό πλέον δίκτυο μοιράσματος συναρπαστικών ιδεών και καινοτόμων πρακτικών…

ΥΓ2: Με ιδιαίτερη χαρά, ξεφυλλίζοντας το έντυπο «eTwinningΠαραδείγματα καλής πρακτικής», συναντήσαμε και το βραβευμένο σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο για το 2012, έργο με τίτλο: «Fly me to the moon» (συμμετείχε το 5ο Λύκειο Βέροιας).

ΥΓ3: Από ένα πολύ γρήγορο ψάξιμο, εντοπίσαμε και μία σχετική Ερευνητική Εργασία από το 5ο Λύκειο Αμαρουσίου, με θέμα: Σελήνη, Επιστήμη και Δοξασίες… Φυσικά, ενδέχεται να υπάρχουν και άλλες… Επίσης από το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο της Κύπρου, αναλύεται, εκτός των άλλων, και μία ταινία για τον ρόλο της Σελήνης και ό,τι αυτή αντιπροσωπεύει στο έργο του Παπαδιαμάντη: «Η Σεληνοφεγγής Νυξ»

ΥΓ4: Και κάτι που δεν σκέφτηκα εκείνη τη στιγμή, ήταν να αποτυπώσω στο κινητό μου ένα στιγμιότυπο του ουράνιου θόλου, από το συγκεκριμένο σημείο, τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή, μέσω της εφαρμογής Google Sky Map, το οποίο να περικλείει στα «δεξιά» (ανατολικά) τη Σελήνη, στα «αριστερά» (δυτικά) τον Ήλιο και στον ενδιάμεσο χώρο όλους τους «παρόντες» (ορατούς στο ημισφαίριο) πλανήτες και αστερισμούς…   

ΥΓ5: Σήμερα 23 Ιουνίου, είναι η μεγαλύτερη Πανσέληνος του έτους και η Σελήνη στο περίγειο (σύμφωνα με το AstroVox).

ΥΓ6: Θα ήταν φυσικά απαράδεκτη παράλειψη, αν μέσα από τις σελίδες αυτές, που τόσο πολύ προωθούν κάθε λογής αξιοποιήσιμο υλικό και αξιόπιστες ψηφιακές πηγές, να μην εκφράσουμε την απόλυτη αντίθεσή μας, τουλάχιστον στο «περίφημο μαύρο» που χύθηκε ξαφνικά στο εξαιρετικό και χρησιμότατο Ψηφιακό Αρχείο της ΕΡΤ

Η ιστορική μέθοδος του Καβάφη

Φέτος γιορτάζουμε το έτος Καβάφη. Πρέπει να τιμήσουμε τη μνήμη του μεγάλου έλληνα ποιητή. Το άρθρο που ακολουθεί είναι το ελάχιστο. Εξετάζει τον τρόπο λειτουργίας και εφαρμογής της μυθικής μεθόδου απ’ τον μεγάλο αλεξανδρινό ποιητή…

Kavafis1

Πέρα, όμως, από όλα αυτά υπάρχει και κάτι άλλο στην καβαφική ποίηση που δείχνει, από μιαν άλλη οπτική γωνία, τη μεγαλοσύνη του ποιητή. Πρόκειται γι’ αυτό που θα το λέγαμε αναγωγή του «τώρα» στο ιστορικό ανάλογο του «τότε». Να διευκρινίσουμε, όμως, πληρέστερα το νόημα αυτής της αναγωγής.

Το πρόβλημα του τώρα, ένα δηλαδή οξύ παροντικό γεγονός που συνέχει και απασχολεί την ανθρώπινη κοινότητα, ο ποιητής δεν το φωτίζει άμεσα και δε μιλάει γι’ αυτό με τρόπο ευθύ. Το ανάγει σε μια ανάλογη και παρόμοια στιγμή ή κατάσταση του ιστορικού παρελθόντος. Με τον τρόπο αυτής της αναγωγής, μιλάει για το θέμα του εντελώς έμμεσα, πλάγια ή και κρυπτικά. Στην ουσία δηλαδή αποκρύπτει το ποιητικό θέμα μια και το περιβάλλει – ουσιαστικά το σκεπάζει – και το ντύνει με μια επένδυση αναλογικής ιστορικότητας.

Πιο συγκεκριμένα, με αυτή την αναγωγή του ποιήματος στον κόσμο της ιστορίας, ο Καβάφης προσδίδει στην ποιητική του δημιουργία πρωτοφανέρωτα και ιδιάζοντα χαρακτηριστικά. Να τα συναριθμήσουμε και να τα παρουσιάσουμε.

Το πρώτο: το ποίημα δεν απορροφά απλώς ένα μικρό ποσοστό ιστορικής ύλης που συσσωματώνεται και, ενδεχομένως, χάνεται ή αποδυναμώνεται μέσα σε άλλα, πιο ισχυρά, ποιητικά στοιχεία. Συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Η ιστορική δηλαδή ύλη γίνεται η κυρίαρχη κρούστα που επικαλύπτει και σκεπάζει το ποίημα σε ολόκληρη την έκτασή του. Αυτή, ακριβώς, η ολική επικάλυψη του ποιήματος από την ιστορική κρούστα, δημιουργεί συνθήκες θεματικής απόκρυψης.

Αυτή η έννοια της θεματικής απόκρυψης είναι το δεύτερο στοιχείο στο οποίο θα θέλαμε να σταθούμε. Το θέμα δηλαδή που απασχολεί τον ποιητή, βγαίνει τρόπον τινά από τον εαυτό του, ντύνεται με ένα αλλότριο (τυπικά) ένδυμα, μεταμορφώνεται, διαλύεται και χάνεται περιβεβλημένο με το κουκούλι της ιστορικής ύλης.

Ο αναγνώστης θα πρέπει να ανασύρει την ιστορική κρούστα, να ανοίξει το κουκούλι και να αναζητήσει, μέσα στα ιστορικά περιστατικά, όλα αυτά τα λανθάνοντα νοήματα. Η αναζήτηση θα τον βοηθήσει να επαναφέρει το ποίημα από την ιστορική του διάσταση στην πραγματική του θεματική λειτουργικότητα.

Τα λανθάνοντα νοήματα που η αναζήτησή τους συνιστά το γοητευτικό «παιχνίδι» της διείσδυσης στον νοηματικό πυρήνα του ποιήματος, είναι το τρίτο στη σειρά στοιχείο πού θα θέλαμε να θίξουμε.

Τελικά, αν υπεραπλουστεύσουμε τα πράγματα, όλη αυτή η διαδικασία της επένδυσης του ποιητικού θέματος με ιστορική ύλη, ουσιαστικά ανήκει στο ευρύτερο γένος της ποιητικής υποβολής. Δεν προβάλλει δηλαδή ο ποιητής, μπροστά στα μάτια του αναγνώστη, το ποιητικό του θέμα ολόσωμο, γυμνό, ολόκληρο, ατόφιο, καθαρό και άπλετα φωτισμένο. Αντίθετα, το μισοκρύβει, το κρατά στο ημίφως, το ντύνει με τυπικά αλλότρια ρούχα, το μισοφωτίζει, το μετακινεί χρονικά και το παρουσιάζει ως ιστορικό ή ψευδοϊστορικό περιστατικό. Όλη αυτή η ποιητική τροπικότητα προκαλεί και ερεθίζει. Προκαλεί τον αναγνώστη να αναζητήσει μέσα στη συνολική ιστορική σκηνοθεσία, αυτό που του κρύβει ο ποιητής ή, καλύτερα, το προβάλλει με την τέχνη και την τεχνική της υποβολής.

Για να μη φανεί ότι μιλάμε κάπως αοριστικά και γενικόλογα, χρειάζεται ίσως η αναφορά σ’ ένα συγκεκριμένο ποίημα του Καβάφη που ο  ποιητής το έχει επενδύσει ολοκληρωτικά με «ιστορική» ύλη. Ας σταθούμε για λίγο στο ποίημα που επιγράφεται Ο Δαρείος. Το κυρίαρχο πρόσωπο που κινείται σε ολόκληρο το ποίημα, είναι ο αυλικός ποιητής Φερνάζης. Υπηρετεί στην αυλή του Μιθριδάτη. Πρόκειται για πρόσωπο που το έπλασε η φαντασία του ποιητή, πλαστό δηλαδή, αλλά τοποθετημένο σε περιβάλλον και σε συνθήκες απόλυτα ιστορικές. Επομένως, το συγκεκριμένο καβαφικό ποίημα, εφόσον το κυρίαρχο πρόσωπο είναι πλαστό, θα θεωρηθεί ψευδοϊστορικό.

Πώς, ακριβώς, λειτουργεί και πώς κινείται μέσα στο ποίημα ο ποιητής Φερνάζης; Βρίσκεται σε στιγμές ποιητικής δημιουργίας. Γράφει ένα επικό ποίημα προς τιμή του Δαρείου Α΄ του Υστάσπου. Τον βασανίζει όμως μια έντονη ποιητική δυστοκία. Δεν ξέρει τι ένιωθε ο Δαρείος τη στιγμή της ενθρόνισής του: μήπως υπεροψία και μέθη;

Η στιγμή της ποιητικής δυστοκίας και του ποιητικού στοχασμού για τον Φερνάζη διακόπτεται ξαφνικά. Έρχεται το μήνυμα ότι άρχισε ο πόλεμος. Οι ρωμαϊκές λεγεώνες έχουν ήδη εισβάλει στην πατρίδα. Πού καιρός τώρα για ποίηση! Φαντάσου ελληνικά ποιήματα μέσα στη τρομακτική δίνη του πολέμου. Η ποίηση, λοιπόν, αίρεται, ακυρώνεται, παύει να λειτουργεί, γιατί φαντάζει πολυτέλεια σε ώρα πολέμου.

Κι όμως! Μέσα στην όλη ταραχή, την ταραχή που προκάλεσε ο πόλεμος, τον Φερνάζη τον απασχολεί η αρχική ποιητική του ιδέα: τι άραγε να ένιωθε ο Δαρείος. Και το ποίημα καταλήγει:

Όμως μες σ’ όλη του την ταραχή και το κακό,
επίμονα κ’ η ποιητική ιδέα πάει κι έρχεται —
το πιθανότερο είναι, βέβαια, υπεροψίαν και μέθην·
υπεροψίαν και μέθην θα είχεν ο Δαρείος.

Είναι, επομένως, εύλογο το ερώτημα: μέσα σε αυτή την ψευδοϊστορική ατμόσφαιρα που ως κρούστα σκέπασε το ποίημα, ποια είναι τα λανθάνοντα νοήματα που με τέχνη γοητευτική τα απέκρυψε ο ποιητής; Θέλω να πιστεύω ότι εύκολα διαφαίνονται οι σπόνδυλοι που οργανώνουν το σώμα του ποιήματος. Ο Φερνάζης, ως ποιητής που πασχίζει να συνθέσει έπος, είναι ο πρώτος σπόνδυλος: τίθεται, μέσω αυτού του προσώπου, η λειτουργία της ποίησης, το ποιείν ποιήματα. Ο πόλεμος είναι ο δεύτερος σπόνδυλος: αίρει και ακυρώνει τη λειτουργία της ποίησης. Τελικά, όμως, το ποίημα, δια του Φερνάζη και πάλι, οδηγείται στην επαναλειτουργία της ποίησης με τους προαναφερόμενους εξόδιους στίχους.

Το πού καταλήγουμε είναι, πιστεύω, ορατό: το ποίημα, χτισμένο πάνω στο τρίπτυχο σχήμα θέσηάρσηθέση (= τίθεται η λειτουργία της ποίησης, αίρεται και, τελικά, επανατίθεται), συνιστά πλάγιο ύμνο στην τέχνη της ποίησης που η εν πολέμω ταραχή αδυνατεί να την ακυρώσει και να την καταργήσει. Η ποίηση, λοιπόν, ως ακατάλυτη αξία και διάρκεια.

Ο αναγνώστης προκαλείται να αποκωδικοποιήσει, να αναγνώσει και, επομένως, να κατανοήσει το νόημα της αναλογικής ιστορικότητας που καλύπτει και σκεπάζει το ποιητικό θέμα. Μια τέτοια ανάγνωση, γοητευτική στην ουσία της, δεν είναι πάντα εύκολη υπόθεση. Η αιτία της δυσκολίας οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι στον Καβάφη το στρώμα της ιστορίας ως επένδυση καλύπτει συνολικά την έκταση του ποιήματος. Αυτός, όμως, ο συνολικός λόγος για κάτι που ανήκει τάχα ολοκληρωτικά στον κόσμο της ιστορίας, δυσχεραίνει την επαναφορά του ποιήματος στο «τώρα» και, επομένως, την άμεση κατανόηση του ποιητικού νοήματος. Ουσιαστικά, αυτή η διαλεκτική σχέση αναλογικής ομοιότητας ανάμεσα στο τώρα (= το παρόν) και στο «τότε» (= παρελθόν), συνιστά ένα «παιχνίδι» νοηματικής απόκρυψης. Το μισοφωτισμένο, μέσω της ιστορίας, ποιητικό θέμα, αναγνωστικά γίνεται πολύ πιο προκλητικό με την έννοια ότι ερεθίζει και ενεργοποιεί την αναγνωστική μας διεισδυτικότητα και οξύνοια.

Η ιστορική αυτή μέθοδος της θεματικής απόκρυψης που εμπλέκει τον αναγνώστη στην αναζήτηση μιας ιστορικής αναλογίας και ομοιότητας, ανήκει αποκλειστικά στους ποιητικούς τρόπους του Καβάφη. Αυτός εγκαινίασε μια τέτοια ποιητική τροπικότητα. Είναι, ακριβώς, αυτή που χαρακτηρίζει τα ιστορικά ή τα ψευδοϊστορικά ποιήματα του Αλεξανδρινού. Ποιήματα, για παράδειγμα, όπως Ο Δαρείος, Περιμένοντας τους βαρβάρους, Απολείπειν ο Θεός Αντώνιον, καθώς και πολλά άλλα, καλυμμένα ολοκληρωτικά με ένα γοητευτικό στρώμα «ιστορικότητας», κρατούν στον πυρήνα τους το θέμα ερεθιστικά μισοφωτισμένο – μισοειπωμένο. Μιλούν κατά βάθος, για αξίες, για καταστάσεις ολικής κοινωνικής κατάπτωσης ή για μια στάση αξιοπρέπειας στη ζωή. Αυτή είναι, τελικά, η γοητεύουσα ιστορική μέθοδος που, ως ένα είδος ποιητικής τροπικότητας, αναδεικνύει και καθιστά απτή την ποιητική μεγαλοσύνη του Καβάφη.

ΝΠ, 30/4/2013