Η ιστορική μέθοδος του Καβάφη

Φέτος γιορτάζουμε το έτος Καβάφη. Πρέπει να τιμήσουμε τη μνήμη του μεγάλου έλληνα ποιητή. Το άρθρο που ακολουθεί είναι το ελάχιστο. Εξετάζει τον τρόπο λειτουργίας και εφαρμογής της μυθικής μεθόδου απ’ τον μεγάλο αλεξανδρινό ποιητή…

Kavafis1

Πέρα, όμως, από όλα αυτά υπάρχει και κάτι άλλο στην καβαφική ποίηση που δείχνει, από μιαν άλλη οπτική γωνία, τη μεγαλοσύνη του ποιητή. Πρόκειται γι’ αυτό που θα το λέγαμε αναγωγή του «τώρα» στο ιστορικό ανάλογο του «τότε». Να διευκρινίσουμε, όμως, πληρέστερα το νόημα αυτής της αναγωγής.

Το πρόβλημα του τώρα, ένα δηλαδή οξύ παροντικό γεγονός που συνέχει και απασχολεί την ανθρώπινη κοινότητα, ο ποιητής δεν το φωτίζει άμεσα και δε μιλάει γι’ αυτό με τρόπο ευθύ. Το ανάγει σε μια ανάλογη και παρόμοια στιγμή ή κατάσταση του ιστορικού παρελθόντος. Με τον τρόπο αυτής της αναγωγής, μιλάει για το θέμα του εντελώς έμμεσα, πλάγια ή και κρυπτικά. Στην ουσία δηλαδή αποκρύπτει το ποιητικό θέμα μια και το περιβάλλει – ουσιαστικά το σκεπάζει – και το ντύνει με μια επένδυση αναλογικής ιστορικότητας.

Πιο συγκεκριμένα, με αυτή την αναγωγή του ποιήματος στον κόσμο της ιστορίας, ο Καβάφης προσδίδει στην ποιητική του δημιουργία πρωτοφανέρωτα και ιδιάζοντα χαρακτηριστικά. Να τα συναριθμήσουμε και να τα παρουσιάσουμε.

Το πρώτο: το ποίημα δεν απορροφά απλώς ένα μικρό ποσοστό ιστορικής ύλης που συσσωματώνεται και, ενδεχομένως, χάνεται ή αποδυναμώνεται μέσα σε άλλα, πιο ισχυρά, ποιητικά στοιχεία. Συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Η ιστορική δηλαδή ύλη γίνεται η κυρίαρχη κρούστα που επικαλύπτει και σκεπάζει το ποίημα σε ολόκληρη την έκτασή του. Αυτή, ακριβώς, η ολική επικάλυψη του ποιήματος από την ιστορική κρούστα, δημιουργεί συνθήκες θεματικής απόκρυψης.

Αυτή η έννοια της θεματικής απόκρυψης είναι το δεύτερο στοιχείο στο οποίο θα θέλαμε να σταθούμε. Το θέμα δηλαδή που απασχολεί τον ποιητή, βγαίνει τρόπον τινά από τον εαυτό του, ντύνεται με ένα αλλότριο (τυπικά) ένδυμα, μεταμορφώνεται, διαλύεται και χάνεται περιβεβλημένο με το κουκούλι της ιστορικής ύλης.

Ο αναγνώστης θα πρέπει να ανασύρει την ιστορική κρούστα, να ανοίξει το κουκούλι και να αναζητήσει, μέσα στα ιστορικά περιστατικά, όλα αυτά τα λανθάνοντα νοήματα. Η αναζήτηση θα τον βοηθήσει να επαναφέρει το ποίημα από την ιστορική του διάσταση στην πραγματική του θεματική λειτουργικότητα.

Τα λανθάνοντα νοήματα που η αναζήτησή τους συνιστά το γοητευτικό «παιχνίδι» της διείσδυσης στον νοηματικό πυρήνα του ποιήματος, είναι το τρίτο στη σειρά στοιχείο πού θα θέλαμε να θίξουμε.

Τελικά, αν υπεραπλουστεύσουμε τα πράγματα, όλη αυτή η διαδικασία της επένδυσης του ποιητικού θέματος με ιστορική ύλη, ουσιαστικά ανήκει στο ευρύτερο γένος της ποιητικής υποβολής. Δεν προβάλλει δηλαδή ο ποιητής, μπροστά στα μάτια του αναγνώστη, το ποιητικό του θέμα ολόσωμο, γυμνό, ολόκληρο, ατόφιο, καθαρό και άπλετα φωτισμένο. Αντίθετα, το μισοκρύβει, το κρατά στο ημίφως, το ντύνει με τυπικά αλλότρια ρούχα, το μισοφωτίζει, το μετακινεί χρονικά και το παρουσιάζει ως ιστορικό ή ψευδοϊστορικό περιστατικό. Όλη αυτή η ποιητική τροπικότητα προκαλεί και ερεθίζει. Προκαλεί τον αναγνώστη να αναζητήσει μέσα στη συνολική ιστορική σκηνοθεσία, αυτό που του κρύβει ο ποιητής ή, καλύτερα, το προβάλλει με την τέχνη και την τεχνική της υποβολής.

Για να μη φανεί ότι μιλάμε κάπως αοριστικά και γενικόλογα, χρειάζεται ίσως η αναφορά σ’ ένα συγκεκριμένο ποίημα του Καβάφη που ο  ποιητής το έχει επενδύσει ολοκληρωτικά με «ιστορική» ύλη. Ας σταθούμε για λίγο στο ποίημα που επιγράφεται Ο Δαρείος. Το κυρίαρχο πρόσωπο που κινείται σε ολόκληρο το ποίημα, είναι ο αυλικός ποιητής Φερνάζης. Υπηρετεί στην αυλή του Μιθριδάτη. Πρόκειται για πρόσωπο που το έπλασε η φαντασία του ποιητή, πλαστό δηλαδή, αλλά τοποθετημένο σε περιβάλλον και σε συνθήκες απόλυτα ιστορικές. Επομένως, το συγκεκριμένο καβαφικό ποίημα, εφόσον το κυρίαρχο πρόσωπο είναι πλαστό, θα θεωρηθεί ψευδοϊστορικό.

Πώς, ακριβώς, λειτουργεί και πώς κινείται μέσα στο ποίημα ο ποιητής Φερνάζης; Βρίσκεται σε στιγμές ποιητικής δημιουργίας. Γράφει ένα επικό ποίημα προς τιμή του Δαρείου Α΄ του Υστάσπου. Τον βασανίζει όμως μια έντονη ποιητική δυστοκία. Δεν ξέρει τι ένιωθε ο Δαρείος τη στιγμή της ενθρόνισής του: μήπως υπεροψία και μέθη;

Η στιγμή της ποιητικής δυστοκίας και του ποιητικού στοχασμού για τον Φερνάζη διακόπτεται ξαφνικά. Έρχεται το μήνυμα ότι άρχισε ο πόλεμος. Οι ρωμαϊκές λεγεώνες έχουν ήδη εισβάλει στην πατρίδα. Πού καιρός τώρα για ποίηση! Φαντάσου ελληνικά ποιήματα μέσα στη τρομακτική δίνη του πολέμου. Η ποίηση, λοιπόν, αίρεται, ακυρώνεται, παύει να λειτουργεί, γιατί φαντάζει πολυτέλεια σε ώρα πολέμου.

Κι όμως! Μέσα στην όλη ταραχή, την ταραχή που προκάλεσε ο πόλεμος, τον Φερνάζη τον απασχολεί η αρχική ποιητική του ιδέα: τι άραγε να ένιωθε ο Δαρείος. Και το ποίημα καταλήγει:

Όμως μες σ’ όλη του την ταραχή και το κακό,
επίμονα κ’ η ποιητική ιδέα πάει κι έρχεται —
το πιθανότερο είναι, βέβαια, υπεροψίαν και μέθην·
υπεροψίαν και μέθην θα είχεν ο Δαρείος.

Είναι, επομένως, εύλογο το ερώτημα: μέσα σε αυτή την ψευδοϊστορική ατμόσφαιρα που ως κρούστα σκέπασε το ποίημα, ποια είναι τα λανθάνοντα νοήματα που με τέχνη γοητευτική τα απέκρυψε ο ποιητής; Θέλω να πιστεύω ότι εύκολα διαφαίνονται οι σπόνδυλοι που οργανώνουν το σώμα του ποιήματος. Ο Φερνάζης, ως ποιητής που πασχίζει να συνθέσει έπος, είναι ο πρώτος σπόνδυλος: τίθεται, μέσω αυτού του προσώπου, η λειτουργία της ποίησης, το ποιείν ποιήματα. Ο πόλεμος είναι ο δεύτερος σπόνδυλος: αίρει και ακυρώνει τη λειτουργία της ποίησης. Τελικά, όμως, το ποίημα, δια του Φερνάζη και πάλι, οδηγείται στην επαναλειτουργία της ποίησης με τους προαναφερόμενους εξόδιους στίχους.

Το πού καταλήγουμε είναι, πιστεύω, ορατό: το ποίημα, χτισμένο πάνω στο τρίπτυχο σχήμα θέσηάρσηθέση (= τίθεται η λειτουργία της ποίησης, αίρεται και, τελικά, επανατίθεται), συνιστά πλάγιο ύμνο στην τέχνη της ποίησης που η εν πολέμω ταραχή αδυνατεί να την ακυρώσει και να την καταργήσει. Η ποίηση, λοιπόν, ως ακατάλυτη αξία και διάρκεια.

Ο αναγνώστης προκαλείται να αποκωδικοποιήσει, να αναγνώσει και, επομένως, να κατανοήσει το νόημα της αναλογικής ιστορικότητας που καλύπτει και σκεπάζει το ποιητικό θέμα. Μια τέτοια ανάγνωση, γοητευτική στην ουσία της, δεν είναι πάντα εύκολη υπόθεση. Η αιτία της δυσκολίας οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι στον Καβάφη το στρώμα της ιστορίας ως επένδυση καλύπτει συνολικά την έκταση του ποιήματος. Αυτός, όμως, ο συνολικός λόγος για κάτι που ανήκει τάχα ολοκληρωτικά στον κόσμο της ιστορίας, δυσχεραίνει την επαναφορά του ποιήματος στο «τώρα» και, επομένως, την άμεση κατανόηση του ποιητικού νοήματος. Ουσιαστικά, αυτή η διαλεκτική σχέση αναλογικής ομοιότητας ανάμεσα στο τώρα (= το παρόν) και στο «τότε» (= παρελθόν), συνιστά ένα «παιχνίδι» νοηματικής απόκρυψης. Το μισοφωτισμένο, μέσω της ιστορίας, ποιητικό θέμα, αναγνωστικά γίνεται πολύ πιο προκλητικό με την έννοια ότι ερεθίζει και ενεργοποιεί την αναγνωστική μας διεισδυτικότητα και οξύνοια.

Η ιστορική αυτή μέθοδος της θεματικής απόκρυψης που εμπλέκει τον αναγνώστη στην αναζήτηση μιας ιστορικής αναλογίας και ομοιότητας, ανήκει αποκλειστικά στους ποιητικούς τρόπους του Καβάφη. Αυτός εγκαινίασε μια τέτοια ποιητική τροπικότητα. Είναι, ακριβώς, αυτή που χαρακτηρίζει τα ιστορικά ή τα ψευδοϊστορικά ποιήματα του Αλεξανδρινού. Ποιήματα, για παράδειγμα, όπως Ο Δαρείος, Περιμένοντας τους βαρβάρους, Απολείπειν ο Θεός Αντώνιον, καθώς και πολλά άλλα, καλυμμένα ολοκληρωτικά με ένα γοητευτικό στρώμα «ιστορικότητας», κρατούν στον πυρήνα τους το θέμα ερεθιστικά μισοφωτισμένο – μισοειπωμένο. Μιλούν κατά βάθος, για αξίες, για καταστάσεις ολικής κοινωνικής κατάπτωσης ή για μια στάση αξιοπρέπειας στη ζωή. Αυτή είναι, τελικά, η γοητεύουσα ιστορική μέθοδος που, ως ένα είδος ποιητικής τροπικότητας, αναδεικνύει και καθιστά απτή την ποιητική μεγαλοσύνη του Καβάφη.

ΝΠ, 30/4/2013

Advertisements

Ένα σχόλιο στο Η ιστορική μέθοδος του Καβάφη

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s